Tiêu chuẩn quốc gia TCVN 13701:2023 về Giống cây lâm nghiệp - Vườn lưu giữ giống gốc được Bộ Khoa học và Công nghệ công bố năm 2023 theo đề nghị của Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn. Tiêu chuẩn này quy định các yêu cầu kỹ thuật cốt lõi và phương pháp đánh giá đối với việc thiết lập, quản lý, bảo vệ và duy trì vườn lưu giữ giống gốc của các loài cây lâm nghiệp tại Việt Nam, nhằm bảo tồn nguồn gen và cung cấp vật liệu nhân giống chất lượng cao.

Phạm vi áp dụng và đối tượng áp dụng

Tiêu chuẩn này áp dụng đối với các cơ quan quản lý nhà nước, tổ chức, cá nhân tham gia vào hoạt động nghiên cứu, chọn tạo, sản xuất, kinh doanh giống cây lâm nghiệp, cũng như các đơn vị thực hiện việc xây dựng và quản lý vườn lưu giữ giống gốc trên phạm vi cả nước. Tiêu chuẩn tập trung vào các loài cây lâm nghiệp thân gỗ có tầm quan trọng kinh tế, phòng hộ và bảo tồn.

Quy định về phạm vi áp dụng (Điều 1)

• Xác định giới hạn áp dụng của tiêu chuẩn đối với vườn lưu giữ giống gốc của các loài cây lâm nghiệp được nhân giống bằng phương pháp vô tính (như giâm cành, nuôi cấy mô, ghép) hoặc hữu tính (gieo ươm hạt).
• Định hướng cho việc chuẩn hóa hệ thống lưu giữ nguồn gen và giống gốc chất lượng cao phục vụ các chương trình trồng rừng quốc gia và phát triển lâm nghiệp bền vững.

Tài liệu viện dẫn (Điều 2)

• Các tài liệu viện dẫn trong tiêu chuẩn này là cơ sở pháp lý và kỹ thuật song hành, bao gồm các tiêu chuẩn quốc gia liên quan đến khảo nghiệm giống, phân loại đất lâm nghiệp và các quy trình kỹ thuật lâm sinh hiện hành.
• Trường hợp các tài liệu viện dẫn có sự thay đổi, bổ sung hoặc thay thế thì áp dụng theo phiên bản mới nhất được công bố.

Thuật ngữ và định nghĩa quan trọng (Điều 3)

• Vườn lưu giữ giống gốc (Clonal archive): Là khu vực đất đai được quy hoạch và đầu tư đồng bộ để trồng, chăm sóc và bảo tồn các dòng vô tính hoặc các gia đình của giống cây lâm nghiệp đã được công nhận hoặc công bố lưu hành, nhằm cung cấp vật liệu nhân giống ban đầu (cành ghép, chồi, mắt ghép, hạt giống) có độ thuần chủng và chất lượng di truyền cao nhất.
• Giống gốc: Là giống cây trồng lâm nghiệp đầu tiên được chọn tạo, lai tạo hoặc nhập khẩu, có các đặc tính di truyền ưu việt, ổn định và được cơ quan có thẩm quyền công nhận để làm vật liệu nhân giống thế hệ sau.
• Vật liệu nhân giống gốc: Bao gồm cành, chồi, mô, hạt hoặc bất kỳ bộ phận nào của cây giống gốc được sử dụng trực tiếp cho quá trình nhân giống vô tính hoặc hữu tính nhằm giữ nguyên vẹn đặc tính di truyền của giống gốc.

Yêu cầu kỹ thuật đối với vườn lưu giữ giống gốc (Điều 4)

• Yêu cầu về địa điểm và đất đai thiết lập vườn: Khu đất xây dựng vườn phải có chứng nhận quyền sử dụng đất hợp pháp hoặc được giao đất lâm nghiệp ổn định lâu dài. Địa hình phải bằng phẳng hoặc có độ dốc dưới 15 độ để tránh xói mòn; đất có tầng đất mặt dày, thành phần cơ giới trung bình, thoát nước tốt và không bị ngập úng cục bộ. Vị trí vườn phải cách ly an toàn với các nguồn sâu bệnh hại và các lâm phần cùng loài có chất lượng di truyền kém để tránh thụ phấn chéo ngoài ý muốn.
• Yêu cầu về nguồn giống đưa vào lưu giữ: Chỉ những giống cây lâm nghiệp đã được cơ quan quản lý nhà nước có thẩm quyền công nhận (giống quốc gia, giống tiến bộ kỹ thuật hoặc giống được phép lưu hành) mới được đưa vào trồng trong vườn lưu giữ giống gốc. Mỗi cá thể hoặc dòng vô tính đưa vào vườn phải có hồ sơ lý lịch rõ ràng, chứng minh được nguồn gốc xuất xứ di truyền.
• Thiết kế và mật độ trồng: Vườn phải được thiết kế theo sơ đồ khối, hàng hoặc ô bàn cờ rõ ràng để thuận tiện cho việc theo dõi, quản lý từng dòng/giống riêng biệt. Mật độ trồng phải đảm bảo khoảng cách tối ưu để cây sinh trưởng phát triển khỏe mạnh, không bị cạnh tranh ánh sáng quá mức, tạo điều kiện thuận lợi cho việc thu hoạch vật liệu nhân giống.
• Hệ thống hạ tầng kỹ thuật phụ trợ: Vườn lưu giữ giống gốc bắt buộc phải có hệ thống hàng rào bảo vệ kiên cố ngăn chặn gia súc và sự xâm nhập trái phép; hệ thống tưới tiêu chủ động; đường ranh cản lửa phòng chống cháy rừng; và bảng biển chỉ dẫn, sơ đồ định vị vị trí của từng dòng giống cụ thể.

Hiệu lực thi hành

Tiêu chuẩn quốc gia TCVN 13701:2023 có hiệu lực kể từ ngày công bố. Các cơ sở đang vận hành vườn lưu giữ giống gốc cần chủ động rà soát, nâng cấp cơ sở vật chất và quy trình kỹ thuật để đáp ứng đầy đủ các tiêu chuẩn nghiêm ngặt được quy định tại văn bản này.