Trong cuộc sống, không ít trường hợp chúng ta rơi vào tình huống nguy hiểm, buộc phải chống trả để bảo vệ bản thân hoặc người thân. Tuy nhiên, ranh giới giữa "phòng vệ chính đáng" và "vượt quá giới hạn" là cực kỳ mong manh. Nếu không nắm rõ quy định tại Bộ luật Hình sự 2015, hành vi tự vệ có thể vô tình biến bạn từ nạn nhân thành tội phạm.

Phòng vệ chính đáng là gì? Góc nhìn từ pháp luật hình sự Việt Nam

Phòng vệ chính đáng không chỉ là một bản năng tự nhiên của con người khi đối mặt với hiểm nguy mà còn là một chế định quan trọng trong luật hình sự, nhằm khuyến khích người dân tích cực đấu tranh chống lại các hành vi vi phạm pháp luật. Theo quy định tại khoản 1 Điều 22 Bộ luật Hình sự 2015:

1. Phòng vệ chính đáng là hành vi của người vì bảo vệ quyền hoặc lợi ích chính đáng của mình, của người khác hoặc lợi ích của Nhà nước, của cơ quan, tổ chức mà chống trả lại một cách cần thiết người đang có hành vi xâm phạm các lợi ích nói trên.
Phòng vệ chính đáng không phải là tội phạm.

Như vậy, điểm mấu chốt ở đây là sự "chống trả cần thiết". Pháp luật cho phép bạn gây thiệt hại cho người tấn công, nhưng thiệt hại đó phải nằm trong giới hạn cho phép để ngăn chặn hành vi xâm phạm.

4 điều kiện để một hành vi được công nhận là phòng vệ chính đáng

Để xác định một hành vi có phải là phòng vệ chính đáng hay không, các cơ quan tiến hành tố tụng thường xem xét dựa trên 4 điều kiện cơ bản sau:

• Về phía người tấn công: Phải có hành vi xâm phạm đến các lợi ích hợp pháp (tính mạng, sức khỏe, tài sản...). Hành vi này phải đang diễn ra hoặc đe dọa xảy ra ngay tức khắc. Nếu kẻ tấn công đã bỏ chạy hoặc đã bị khống chế mà bạn vẫn tiếp tục đánh đập thì đó không còn là phòng vệ.
• Về phía người phòng vệ: Mục đích của hành vi chống trả phải là để bảo vệ lợi ích chính đáng. Nếu lợi dụng tình huống để trả thù cá nhân thì sẽ bị truy cứu trách nhiệm hình sự.
• Đối tượng bị gây thiệt hại: Phải chính là người đang có hành vi tấn công. Nếu bạn chống trả người này nhưng lại gây thương tích cho người khác (không liên quan) thì không được coi là phòng vệ chính đáng đối với người đó.
• Về mức độ chống trả: Đây là yếu tố quan trọng nhất. Sự chống trả phải là "cần thiết". Tính cần thiết được đánh giá dựa trên tính chất của hành vi tấn công, phương tiện, công cụ sử dụng và hoàn cảnh cụ thể.

Vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng: Khi ranh giới bị phá vỡ

Thực tế có rất nhiều vụ án đau lòng khi người dân vì quá hoảng loạn hoặc bức xúc đã ra tay quá mức, dẫn đến việc bị khởi tố. Khoản 2 Điều 22 Bộ luật Hình sự 2015 định nghĩa:

2. Vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng là hành vi chống trả rõ ràng quá mức cần thiết, không phù hợp với tính chất và mức độ nguy hiểm cho xã hội của hành vi xâm hại.
Người có hành vi vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng phải chịu trách nhiệm hình sự theo quy định của Bộ luật này.

Ví dụ: Một người chỉ dùng tay không đấm bạn, nhưng bạn lại dùng dao đâm chết họ khi họ đã ngã xuống. Trong trường hợp này, hành vi của bạn có thể bị coi là vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng.

Trách nhiệm hình sự khi vượt quá giới hạn phòng vệ

Người thực hiện hành vi vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng vẫn phải chịu trách nhiệm hình sự, tuy nhiên mức hình phạt thường nhẹ hơn so với các tội danh tương ứng trong điều kiện bình thường. Cụ thể, tại Điều 136 Bộ luật Hình sự 2015 quy định về tội cố ý gây thương tích do vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng như sau:

1. Người nào cố ý gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác mà tỷ lệ tổn thương cơ thể từ 31% đến 60% do vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng hoặc do vượt quá mức cần thiết khi bắt giữ người phạm tội, thì bị phạt tiền từ 5.000.000 đồng đến 20.000.000 đồng hoặc phạt cải tạo không giam giữ đến 03 năm.

2. Phạm tội thuộc một trong các trường hợp sau đây, thì bị phạt tù từ 03 tháng đến 02 năm:

• a) Đối với 02 người trở lên mà tỷ lệ tổn thương cơ thể của mỗi người từ 31% đến 60%;
• b) Gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác mà tỷ lệ tổn thương cơ thể 61% trở lên.

3. Phạm tội dẫn đến chết người hoặc gây thương tích hoặc gây tổn hại sức khỏe cho 02 người trở lên mà tỷ lệ tổn thương cơ thể của mỗi người 61% trở lên, thì bị phạt tù từ 01 năm đến 03 năm.

Ngoài ra, nếu hành vi vượt quá giới hạn dẫn đến chết người, người phạm tội có thể bị truy cứu theo Điều 126 Bộ luật Hình sự 2015 về tội làm chết người do vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng với mức hình phạt cao nhất là 05 năm tù.

Lời khuyên pháp lý để bảo vệ bản thân đúng luật

Trong mọi tình huống, ưu tiên hàng đầu là bảo vệ tính mạng và sức khỏe. Tuy nhiên, hãy luôn ghi nhớ:

1. Chỉ chống trả khi thực sự cần thiết và hành vi tấn công đang diễn ra.
2. Mức độ chống trả nên tương xứng với mức độ nguy hiểm.
3. Khi đối phương đã mất khả năng tấn công hoặc bỏ chạy, hãy dừng ngay việc gây thiệt hại và báo cho cơ quan chức năng.

Hiểu rõ luật pháp không chỉ giúp bạn tự vệ hiệu quả mà còn giúp bạn tránh khỏi những rắc rối pháp lý không đáng có sau này.