Tiêu chuẩn quốc gia TCVN 13268-5:2022 về Bảo vệ thực vật - Phương pháp điều tra sinh vật gây hại - Phần 5: Nhóm cây dược liệu được Bộ Khoa học và Công nghệ công bố năm 2022, ban hành nhằm thống nhất quy trình, phương pháp điều tra, phát hiện và đánh giá tình hình sinh vật gây hại trên các loại cây dược liệu tại Việt Nam.

Phạm vi áp dụng và đối tượng điều tra

Tiêu chuẩn này quy định phương pháp điều tra phát hiện, điều tra định kỳ và điều tra bổ sung các loại sinh vật gây hại chính, sinh vật gây hại khác và sinh vật có ích (thiên địch) trên nhóm cây dược liệu gieo trồng tại Việt Nam. Đối tượng áp dụng của tiêu chuẩn bao gồm các cơ quan quản lý nhà nước về bảo vệ thực vật, các tổ chức, cá nhân có hoạt động liên quan đến điều tra, dự tính dự báo và phòng trừ sinh vật gây hại trên cây dược liệu.

Các thuật ngữ và định nghĩa cốt lõi

• Sinh vật gây hại chính: Là những loài sinh vật thường xuyên xuất hiện, gây hại phổ biến hoặc có khả năng gây hại nghiêm trọng đến sinh trưởng, phát triển, năng suất và chất lượng của cây dược liệu nếu không có biện pháp phòng trừ kịp thời.
• Sinh vật gây hại khác: Các loài sinh vật thỉnh thoảng xuất hiện hoặc gây hại ở mức độ nhẹ, mang tính cục bộ và chưa có nguy cơ gây hại trên diện rộng.
• Mật độ sinh vật hại: Số lượng cá thể sinh vật gây hại tính trên một đơn vị diện tích (mét vuông) hoặc trên một đơn vị mẫu điều tra (cây, lá, cành, bụi, củ).
• Tỷ lệ hại: Chỉ số phần trăm (%) số lượng mẫu bị hại so với tổng số mẫu điều tra thực tế tại thực địa.
• Chỉ số hại: Chỉ tiêu phản ánh cả mức độ hại (cấp bệnh/cấp hại) và tỷ lệ hại của sinh vật gây hại trên cây dược liệu, được tính toán theo công thức quy chuẩn.

Thiết bị, dụng cụ phục vụ điều tra

Để thực hiện công tác điều tra sinh vật gây hại trên cây dược liệu một cách chính xác, cán bộ điều tra cần trang bị đầy đủ các dụng cụ chuyên dụng bao gồm:

• Vợt côn trùng, khay gạt côn trùng (kích thước tiêu chuẩn), kính lúp cầm tay có độ phóng đại tối thiểu 10 lần để quan sát các loài dịch hại có kích thước nhỏ như nhện đỏ, bọ trĩ.
• Thước dây, khung định vị (diện tích 1 mét vuông hoặc các kích thước phù hợp khác tùy thuộc vào mật độ trồng của từng loại cây dược liệu).
• Túi nilon thu mẫu, lọ đựng mẫu, cồn bảo quản, nhãn ghi thông tin mẫu (ngày thu, địa điểm, người thu, loại cây).
• Sổ tay ghi chép, bút viết, máy ảnh hoặc thiết bị ghi hình có chức năng định vị GPS, bản đồ phân bố vùng trồng dược liệu.

Phương pháp điều tra chi tiết

Tiêu chuẩn quy định cụ thể quy trình thực hiện điều tra theo các bước khoa học nhằm đảm bảo tính chính xác và khách quan của số liệu thu thập:

• Điều tra phát hiện: Được thực hiện nhằm xác định thành phần sinh vật gây hại, sinh vật có ích và sự phân bố của chúng trên các vùng trồng cây dược liệu trọng điểm. Tần suất điều tra phát hiện thường thực hiện định kỳ theo các giai đoạn sinh trưởng chính của cây hoặc khi có thông tin dịch hại mới xuất hiện từ người dân.
• Điều tra định kỳ: Thực hiện liên tục với tần suất ổn định (thường là 7 ngày hoặc 10 ngày một lần tùy theo mùa vụ và loại cây dược liệu). Tuyến điều tra phải cố định, đại diện cho các vùng sinh thái, giống cây, tuổi cây và phương thức canh tác khác nhau. Số điểm điều tra trên mỗi tuyến phải đảm bảo tính đại diện cao cho toàn vùng.
• Điều tra bổ sung: Tiến hành khi mật độ sinh vật gây hại tăng nhanh, có nguy cơ bùng phát thành dịch hoặc khi xuất hiện các đối tượng dịch hại mới, lạ chưa rõ nguồn gốc. Mục đích nhằm xác định chính xác diện tích nhiễm, mức độ hại và đề xuất biện pháp xử lý khẩn cấp.

Phương pháp lấy mẫu và chỉ tiêu theo dõi

Việc lấy mẫu phải tuân thủ nghiêm ngặt nguyên tắc ngẫu nhiên và đại diện cho toàn bộ ruộng, vườn dược liệu:

• Phương pháp lấy mẫu: Tùy thuộc vào loại cây dược liệu (thân thảo, thân gỗ, cây leo) và loại sinh vật hại để áp dụng phương pháp lấy mẫu theo đường chéo góc, đường chữ Z hoặc lấy mẫu ngẫu nhiên năm điểm chéo góc. Số điểm mẫu tối thiểu từ 5 đến 10 điểm trên mỗi ruộng điều tra.
• Chỉ tiêu mật độ sâu hại: Tính bằng số con trên một mét vuông (con/m2) đối với các loài sâu hại phân bố trên mặt đất, hoặc số con trên cây/lá/bụi đối với các loài ký sinh trực tiếp trên các bộ phận của cây.
• Chỉ tiêu tỷ lệ bệnh hại và chỉ số bệnh hại: Được phân cấp theo các mức độ từ nhẹ đến nặng (thường chia từ cấp 1 đến cấp 9 hoặc cấp 1 đến cấp 5 tùy loại bệnh) để tính toán chỉ số bệnh hại chính xác nhất, phục vụ cho việc ra quyết định phun trừ hoặc tiêu hủy.

Hiệu lực thi hành

Tiêu chuẩn quốc gia TCVN 13268-5:2022 có hiệu lực kể từ ngày công bố. Tiêu chuẩn này thay thế hoặc bổ sung cho các quy trình điều tra bảo vệ thực vật trước đây đối với nhóm cây dược liệu, trở thành căn cứ kỹ thuật pháp lý quan trọng cho hệ thống bảo vệ thực vật từ trung ương đến địa phương trong việc quản lý dịch hại bền vững.