Tiêu chuẩn quốc gia TCVN 13734:2023 về Hướng dẫn thiết lập các yêu cầu chung đối với phòng giám định sinh vật gây hại thực vật được ban hành năm 2023 bởi Bộ Khoa học và Công nghệ. Tiêu chuẩn này cung cấp các nguyên tắc và hướng dẫn kỹ thuật cơ bản nhằm thiết lập, vận hành và duy trì năng lực của các phòng giám định sinh vật gây hại thực vật trên phạm vi cả nước, đảm bảo tính chính xác và độ tin cậy của kết quả giám định phục vụ công tác kiểm dịch thực vật và bảo vệ sản xuất nông nghiệp.

Phạm vi áp dụng và đối tượng điều chỉnh

Tiêu chuẩn này áp dụng đối với tất cả các tổ chức, cá nhân có hoạt động liên quan đến việc thiết lập, vận hành hoặc đánh giá năng lực của các phòng giám định sinh vật gây hại thực vật tại Việt Nam. Đối tượng giám định bao gồm các nhóm sinh vật gây hại thực vật như côn trùng, nhện, nấm bệnh, vi khuẩn, virus, viroid, tuyến trùng, cỏ dại và các tác nhân gây hại thực vật khác.

Tài liệu viện dẫn và thuật ngữ chuyên ngành

• Tài liệu viện dẫn: Tiêu chuẩn này áp dụng các nguyên tắc cốt lõi phù hợp với hệ thống tiêu chuẩn quốc gia và quốc tế về năng lực phòng thử nghiệm, đặc biệt là các yêu cầu tương thích với tiêu chuẩn TCVN ISO/IEC 17025 nhằm đảm bảo tính liên thông và thừa nhận lẫn nhau.
• Thuật ngữ và định nghĩa: Văn bản làm rõ các khái niệm chuyên ngành quan trọng bao gồm sinh vật gây hại thực vật, mẫu giám định, quy trình giám định chuẩn (SOP), lây nhiễm chéo, và các thuật ngữ liên quan đến an toàn sinh học trong phòng thí nghiệm.

Yêu cầu chung về nhân sự của phòng giám định

• Nhân sự thực hiện công tác giám định phải có trình độ chuyên môn phù hợp thuộc các ngành bảo vệ thực vật, sinh học, nông nghiệp hoặc các chuyên ngành liên quan trực tiếp đến đối tượng giám định.
• Phải có kế hoạch đào tạo, tập huấn định kỳ và đánh giá tay nghề của kiểm nghiệm viên đối với các phương pháp giám định truyền thống (hình thái học) và hiện đại (sinh học phân tử, huyết thanh học).
• Hồ sơ nhân sự phải được lưu trữ đầy đủ, bao gồm bằng cấp, chứng chỉ đào tạo, mô tả công việc và kết quả đánh giá năng lực định kỳ.

Yêu cầu về cơ sở vật chất và điều kiện môi trường

• Bố trí không gian: Phòng giám định phải được thiết kế và phân khu chức năng hợp lý (khu vực tiếp nhận mẫu, khu vực lưu trữ mẫu, khu vực chuẩn bị môi trường, khu vực nuôi cấy, khu vực giám định hình thái, khu vực sinh học phân tử) nhằm ngăn ngừa triệt để hiện tượng lây nhiễm chéo giữa các mẫu thử.
• Kiểm soát môi trường: Các thông số về nhiệt độ, độ ẩm, ánh sáng và độ sạch của không khí phải được kiểm soát và ghi chép liên tục để không làm ảnh hưởng đến tính toàn vẹn của mẫu và độ chính xác của kết quả thử nghiệm.
• An toàn sinh học: Phải trang bị đầy đủ các thiết bị an toàn sinh học phù hợp với cấp độ rủi ro của sinh vật gây hại được giám định, bao gồm tủ an toàn sinh học, hệ thống xử lý chất thải lây nhiễm và các trang thiết bị bảo hộ cá nhân.

Yêu cầu về trang thiết bị và phương tiện giám định

• Phòng giám định phải được trang bị đầy đủ các thiết bị, dụng cụ và hóa chất cần thiết để thực hiện các phương pháp giám định trong phạm vi đăng ký (ví dụ: kính hiển vi quang học, kính hiển vi soi nổi, máy PCR, tủ ấm, tủ lạnh sâu lưu mẫu).
• Tất cả các thiết bị đo lường và thử nghiệm có ảnh hưởng trực tiếp đến kết quả giám định phải được hiệu chuẩn, kiểm định định kỳ và dán nhãn trạng thái rõ ràng.
• Phải thiết lập quy trình vận hành, bảo dưỡng và kiểm tra tính năng định kỳ cho từng thiết bị chính để đảm bảo thiết bị luôn hoạt động trong điều kiện tối ưu.

Hiệu lực thi hành

Tiêu chuẩn quốc gia TCVN 13734:2023 có hiệu lực kể từ ngày công bố. Các phòng giám định sinh vật gây hại thực vật hiện có hoặc mới thành lập được khuyến khích áp dụng các hướng dẫn tại tiêu chuẩn này để chuẩn hóa quy trình hoạt động, nâng cao năng lực kỹ thuật và hướng tới việc được công nhận năng lực theo các tiêu chuẩn quốc tế.