Tiêu chuẩn quốc gia TCVN 8755:2024 về Giống cây lâm nghiệp - Cây trội do Ban kỹ thuật tiêu chuẩn quốc gia TCVN/TC F12 Giống lâm nghiệp biên soạn, Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn đề nghị, Tổng cục Tiêu chuẩn Đo lường Chất lượng thẩm định và Bộ Khoa học và Công nghệ công bố, quy định các yêu cầu kỹ thuật và phương pháp chọn lọc cây trội đối với các loài cây lâm nghiệp thân gỗ nhằm mục đích nhân giống phục vụ trồng rừng.

Phạm vi áp dụng và đối tượng áp dụng

Tiêu chuẩn này áp dụng đối với các cơ quan, tổ chức, cá nhân có hoạt động liên quan đến nghiên cứu, chọn tạo, sản xuất, kinh doanh và quản lý giống cây lâm nghiệp tại Việt Nam. Đối tượng áp dụng trực tiếp là các loài cây lâm nghiệp thân gỗ được chọn lọc làm cây trội để khai thác vật liệu nhân giống như hạt giống, hom, mắt ghép hoặc mô.

Các thuật ngữ và định nghĩa cốt lõi

• Cây trội (Plus tree): Là cây cá thể có những đặc điểm ưu việt vượt trội về sinh trưởng, chất lượng thân cây, khả năng chống chịu sâu bệnh hoặc năng suất, chất lượng sản phẩm mục tiêu so với các cây khác trong cùng một lâm phần hoặc cùng điều kiện hoàn cảnh.
• Cây so sánh (Comparison tree): Là những cây sinh trưởng xung quanh cây dự tuyển, được sử dụng làm tiêu chuẩn để đánh giá mức độ vượt trội của cây dự tuyển.
• Lâm phần tuyển chọn: Khu rừng tự nhiên hoặc rừng trồng có xuất xứ rõ ràng, sinh trưởng tốt, ổn định, được lựa chọn để tiến hành chọn lọc cây trội.

Tiêu chuẩn chọn lọc cây trội lâm nghiệp

Việc chọn lọc cây trội phải tuân thủ các nhóm tiêu chuẩn nghiêm ngặt sau:

• Chỉ tiêu sinh trưởng: Đường kính ngang ngực (D1.3m) và chiều cao vút ngọn (Hvn) của cây trội phải vượt trội rõ rệt so với trị số trung bình của lâm phần hoặc của các cây so sánh. Thông thường, đường kính phải vượt từ 15% đến 20% trở lên, chiều cao vượt từ 10% trở lên tùy thuộc vào loài cây và phương pháp chọn lọc.
• Chất lượng thân cây: Thân cây phải thẳng, tròn đều, độ thon nhỏ, không bị lệch tâm. Chiều cao dưới cành lớn (phân cành cao), góc phân cành lớn để hạn chế khuyết tật của gỗ. Khả năng tự tỉa cành tốt.
• Tình trạng sức khỏe: Cây không bị sâu bệnh hại, không bị cụt ngọn, không bị đổ gãy hoặc có các khuyết tật cơ học nghiêm trọng. Cây có tán lá cân đối, phát triển khỏe mạnh.
• Chỉ tiêu đặc thù đối với cây lâm sản ngoài gỗ: Đối với các loài cây lấy nhựa, dầu, quả, hoặc hoạt chất, cây trội phải có năng suất và chất lượng sản phẩm mục tiêu cao hơn rõ rệt so với trung bình của quần thể (ví dụ: sản lượng nhựa của thông, hàm lượng tinh dầu của quế, hồi).

Phương pháp chọn lọc cây trội

Tiêu chuẩn hướng dẫn chi tiết hai phương pháp chọn lọc chủ yếu:

• Phương pháp cây so sánh: Áp dụng chủ yếu cho rừng trồng đều tuổi. Tiến hành chọn cây dự tuyển, sau đó chọn từ 3 đến 5 cây so sánh xung quanh (trong phạm vi bán kính nhất định, thường là 10m đến 15m) có cùng tuổi và điều kiện lập địa. Tiến hành đo đạc và so sánh các chỉ tiêu sinh trưởng để xác định mức độ vượt trội của cây dự tuyển.
• Phương pháp chấm điểm (hoặc phương pháp chỉ số): Áp dụng cho cả rừng tự nhiên và rừng trồng. Xây dựng thang điểm cho các chỉ tiêu về sinh trưởng, hình thái thân cây, tán lá và tình trạng sâu bệnh. Cây đạt tổng số điểm tối thiểu theo quy định sẽ được công nhận là cây trội.

Hồ sơ và thủ tục quản lý cây trội

• Lập lý lịch cây trội: Mỗi cây trội sau khi được chọn lọc phải được lập hồ sơ lý lịch đầy đủ, bao gồm: số hiệu cây, loài cây, địa điểm (tọa độ GPS, tiểu khu, khoảnh, bản đồ vị trí), các chỉ tiêu đo đạc, ngày chọn lọc và người thực hiện.
• Đánh dấu và bảo vệ: Cây trội ngoài thực địa phải được sơn vòng đỏ hoặc gắn biển số hiệu cố định để dễ dàng nhận biết và bảo vệ nghiêm ngặt, tránh bị khai thác trái phép.

Hiệu lực thi hành

Tiêu chuẩn quốc gia TCVN 8755:2024 thay thế cho các quy định cũ trước đây về chọn lọc cây trội lâm nghiệp. Tiêu chuẩn này là căn cứ kỹ thuật pháp lý để các cơ quan quản lý nhà nước về lâm nghiệp tiến hành thẩm định, công nhận và quản lý nguồn giống cây trồng lâm nghiệp trên phạm vi cả nước.