Tiêu chuẩn quốc gia TCVN 12709-1:2019 về Quy trình giám định côn trùng và nhện nhỏ hại thực vật - Phần 1: Yêu cầu chung quy định những nguyên tắc, yêu cầu kỹ thuật cơ bản và quy trình thống nhất nhằm phục vụ công tác giám định các đối tượng côn trùng, nhện nhỏ gây hại trên thực vật tại Việt Nam.

Tiêu chuẩn này áp dụng đối với các tổ chức, cá nhân thực hiện hoạt động giám định côn trùng và nhện nhỏ hại thực vật, các cơ quan quản lý nhà nước về bảo vệ và kiểm dịch thực vật, cùng các phòng thử nghiệm, phòng thí nghiệm chuyên ngành liên quan trên phạm vi cả nước.

Phạm vi áp dụng và tài liệu viện dẫn

• Quy định các yêu cầu chung về trang thiết bị, dụng cụ, hóa chất, mẫu giám định và các bước thực hiện trong quy trình giám định côn trùng và nhện nhỏ hại thực vật.
• Các tài liệu viện dẫn liên quan được áp dụng đồng thời để đảm bảo tính chuẩn xác, thống nhất và cập nhật mới nhất trong quá trình thực hiện quy trình giám định.

Thuật ngữ và định nghĩa

• Định nghĩa rõ ràng các khái niệm chuyên ngành bao gồm: côn trùng hại thực vật, nhện nhỏ hại thực vật, mẫu giám định, tiêu bản, và các thuật ngữ kỹ thuật liên quan khác nhằm tránh hiểu sai lệch trong quá trình phân tích và thực hành thí nghiệm.

Yêu cầu về trang thiết bị, dụng cụ và hóa chất

• Trang thiết bị: Yêu cầu các phòng thí nghiệm phải được trang bị đầy đủ kính hiển vi soi nổi, kính hiển vi quang học có độ phóng đại phù hợp, hệ thống chụp ảnh kỹ thuật số kết nối máy tính, tủ nuôi cấy, tủ ấm, và các thiết bị hỗ trợ phân tích chuyên sâu khác.
• Dụng cụ: Bao gồm các loại kim xăm, panh, đĩa petri, ống nghiệm, lam kính, lamen, chổi lông mịn và các dụng cụ thu thập, xử lý mẫu chuyên dụng.
• Hóa chất và dung môi: Quy định cụ thể các loại hóa chất dùng để cố định mẫu, bảo quản mẫu (như cồn, glycerin), hóa chất làm trong mẫu, và các môi trường lên tiêu bản (như Canada balsam, keo Hoyer) nhằm bảo vệ cấu trúc hình thái của mẫu vật.

Quy trình tiếp nhận và quản lý mẫu giám định

• Tiếp nhận mẫu: Mẫu gửi đến phòng thí nghiệm phải có đầy đủ thông tin đi kèm về nguồn gốc, địa điểm thu thập, ký chủ, ngày thu mẫu và người thu mẫu.
• Mã hóa và lưu trữ: Mẫu sau khi tiếp nhận phải được mã hóa để đảm bảo tính khách quan, sau đó được phân loại và bảo quản trong điều kiện nhiệt độ, độ ẩm thích hợp để tránh làm hư hỏng cấu trúc hình thái của côn trùng hoặc nhện nhỏ trước khi tiến hành giám định.

Phương pháp xử lý mẫu và làm tiêu bản

• Xử lý mẫu: Hướng dẫn chi tiết các phương pháp làm sạch, làm trong cơ thể côn trùng và nhện nhỏ bằng các dung dịch hóa chất chuyên dụng mà không làm biến dạng các đặc điểm phân loại học quan trọng.
• Lên tiêu bản: Quy định kỹ thuật làm tiêu bản tạm thời hoặc tiêu bản cố định trên lam kính đối với từng nhóm đối tượng cụ thể, đặc biệt là nhện nhỏ và các loài côn trùng có kích thước bé, để phục vụ việc soi kính hiển vi quang học.

Quy trình giám định và xác định tên khoa học

• Quan sát hình thái: Sử dụng kính hiển vi để quan sát, đo đạc các chỉ số kích thước và ghi nhận các đặc điểm hình thái đặc trưng của mẫu vật.
• Đối chiếu tài liệu phân loại: So sánh các đặc điểm quan sát được với các khóa phân loại, mô tả đặc điểm của các loài đã được công bố trong các tài liệu khoa học uy tín trong và ngoài nước.
• Sử dụng phương pháp sinh học phân tử: Trong trường hợp giám định hình thái không đủ cơ sở kết luận (như mẫu vật bị hư hỏng hoặc ở pha phát triển khó nhận diện), có thể áp dụng các kỹ thuật sinh học phân tử như giải trình tự gen để xác định chính xác loài.

Lập hồ sơ giám định và báo cáo kết quả

• Hồ sơ giám định: Phải được lưu trữ đầy đủ và khoa học, bao gồm phiếu yêu cầu giám định, phiếu phân tích, ảnh chụp tiêu bản hoặc mẫu vật, và các tài liệu đối chiếu liên quan.
• Phiếu kết quả giám định: Phải thể hiện rõ ràng tên khoa học (tên giống, tên loài, tác giả, họ, bộ), phương pháp giám định đã áp dụng và kết luận cuối cùng của chuyên gia giám định.

Tiêu chuẩn quốc gia TCVN 12709-1:2019 có hiệu lực kể từ ngày công bố, đóng vai trò là khung kỹ thuật chuẩn hóa cho toàn bộ các phần tiếp theo của bộ tiêu chuẩn về quy trình giám định từng nhóm côn trùng và nhện nhỏ hại thực vật cụ thể.