Tiêu chuẩn quốc gia TCVN 12533:2018 (hoàn toàn tương đương với ISO/ASTM 52303:2015) do Bộ Khoa học và Công nghệ công bố năm 2018, đưa ra các hướng dẫn kỹ thuật chi tiết về việc lập bản đồ liều hấp thụ trong các thiết bị chiếu xạ công nghiệp sử dụng nguồn gamma, chùm electron và tia X.

Phạm vi áp dụng và đối tượng điều chỉnh

Tiêu chuẩn này áp dụng đối với các tổ chức, cá nhân vận hành thiết bị chiếu xạ, các cơ quan quản lý an toàn bức xạ, và các đơn vị thực hiện dịch vụ đo liều bức xạ. Phạm vi điều chỉnh bao gồm việc xác định sự phân bố liều hấp thụ trong sản phẩm được chiếu xạ, xác định các vị trí nhận liều cực đại và cực tiểu, từ đó đảm bảo quy trình chiếu xạ đáp ứng các yêu cầu về chất lượng và an toàn sinh học đối với từng loại sản phẩm cụ thể như thực phẩm, thiết bị y tế, hoặc vật liệu polyme.

Các yêu cầu tiên quyết trước khi lập bản đồ liều

• Thiết bị chiếu xạ phải được hiệu chuẩn và kiểm tra vận hành ổn định trước khi tiến hành lập bản đồ liều.
• Hệ đo liều sử dụng phải được hiệu chuẩn đầy đủ, có tính liên kết chuẩn đo lường quốc gia hoặc quốc tế, và phù hợp với dải liều lượng dự kiến của thiết bị.
• Xác định rõ các đặc tính vật lý của sản phẩm giả định (sản phẩm mô phỏng) hoặc sản phẩm thực tế được sử dụng trong quá trình đo đạc, bao gồm khối lượng riêng, kích thước hình học và cách thức xếp dỡ.

Quy trình thực hiện lập bản đồ liều hấp thụ

• Lập bản đồ liều cho thiết bị (Characterization mapping): Thực hiện đo đạc sự phân bố liều trong một thể tích chiếu xạ trống hoặc chứa đầy vật liệu đồng nhất để đánh giá hiệu năng của nguồn phát bức xạ và hệ thống vận chuyển sản phẩm.
• Lập bản đồ liều cho sản phẩm (Product dose mapping): Đặt các liều kế tại các vị trí được xác định trước trong hộp sản phẩm hoặc pallet sản phẩm. Các vị trí này phải bao gồm các khu vực dự kiến có liều hấp thụ cực đại (Dmax) và cực tiểu (Dmin), cũng như các khu vực có mật độ vật chất thay đổi.
• Số lượng và cách bố trí liều kế: Phải sử dụng đủ số lượng liều kế để dựng được bản đồ phân bố liều ba chiều (3D) một cách chính xác. Khoảng cách giữa các liều kế phụ thuộc vào kích thước của sản phẩm và độ phức tạp của trường bức xạ.

Phân tích dữ liệu và xác định các thông số cốt lõi

• Xác định giá trị liều hấp thụ cực đại (Dmax) và cực tiểu (Dmin) từ dữ liệu đo được, đồng thời tính toán tỷ số đồng đều liều (Dmax/Dmin). Tỷ số này phải nằm trong giới hạn cho phép đối với từng loại sản phẩm cụ thể.
• Xác định mối liên hệ giữa liều hấp thụ tại một vị trí giám sát thường quy (vị trí dễ tiếp cận bên ngoài hộp sản phẩm) với liều hấp thụ tại các vị trí Dmax và Dmin thực tế bên trong sản phẩm.
• Đánh giá độ không đảm bảo đo của toàn bộ quá trình lập bản đồ liều, bao gồm sai số của hệ đo liều, sai số do vị trí đặt liều kế và sự biến động của các thông số vận hành thiết bị.

Quản lý hồ sơ và tài liệu lưu trữ

• Toàn bộ dữ liệu đo đạc, sơ đồ bố trí liều kế, kết quả tính toán và chứng chỉ hiệu chuẩn của hệ đo liều phải được lập thành văn bản báo cáo chi tiết.
• Hồ sơ lập bản đồ liều phải được phê duyệt bởi người có thẩm quyền và lưu trữ an toàn để phục vụ công tác thanh tra, kiểm tra và truy xuất nguồn gốc chất lượng sản phẩm chiếu xạ.
• Phải tiến hành lập lại bản đồ liều khi có bất kỳ thay đổi lớn nào ảnh hưởng đến trường bức xạ, chẳng hạn như nạp thêm nguồn phóng xạ, thay đổi cấu trúc hệ thống vận chuyển, hoặc thay đổi quy cách đóng gói sản phẩm.

Hiệu lực thi hành

Tiêu chuẩn quốc gia TCVN 12533:2018 có hiệu lực kể từ ngày công bố. Tiêu chuẩn này được khuyến khích áp dụng rộng rãi tại các cơ sở chiếu xạ công nghiệp trên toàn quốc nhằm chuẩn hóa quy trình kiểm soát liều lượng, nâng cao chất lượng dịch vụ chiếu xạ và đảm bảo an toàn bức xạ theo tiêu chuẩn quốc tế.