Tiêu chuẩn quốc gia TCVN 8234:2018 (ISO/ASTM 51702:2013) về Thực hành đo liều áp dụng cho thiết bị chiếu xạ gamma do Bộ Khoa học và Công nghệ công bố, quy định các nguyên tắc và quy trình đo liều bức xạ gamma nhằm đảm bảo kiểm soát chất lượng trong quá trình xử lý bằng bức xạ.

Tiêu chuẩn này áp dụng đối với các cơ sở vận hành thiết bị chiếu xạ gamma sử dụng nguồn phóng xạ Cobalt-60 (Co-60) hoặc Cesium-137 (Cs-137), các cơ quan quản lý an toàn bức xạ, và các đơn vị nghiên cứu, ứng dụng công nghệ bức xạ trong y tế, thực phẩm và công nghiệp.

Phạm vi áp dụng của tiêu chuẩn (Điều 1)

• Tiêu chuẩn này đưa ra các quy trình đo liều cần thực hiện trong quá trình thử nghiệm lắp đặt, thử nghiệm vận hành, thử nghiệm hiệu năng và vận hành thường quy tại các thiết bị chiếu xạ gamma.
• Năng lượng của tia gamma được giới hạn trong khoảng từ 0,09 MeV đến 9 MeV, tương ứng với các nguồn bức xạ phổ biến là Co-60 và Cs-137.
• Dải liều hấp thụ được áp dụng trong tiêu chuẩn này nằm trong khoảng từ 0,1 Gy đến 100 kGy, bao gồm cả các ứng dụng liều thấp như xử lý kiểm dịch thực vật và liều cao như tiệt trùng thiết bị y tế.
• Tiêu chuẩn không đề cập đến các yêu cầu an toàn vận hành liên quan đến phòng chống cháy nổ hoặc an toàn bức xạ cho nhân viên, người sử dụng cần tự thiết lập các biện pháp an toàn phù hợp với quy định pháp luật hiện hành.

Tài liệu viện dẫn (Điều 2)

• Tiêu chuẩn này áp dụng các tài liệu viện dẫn quốc tế quan trọng về đo liều bức xạ, bao gồm các tiêu chuẩn ISO/ASTM về thực hành đo liều, hiệu chuẩn hệ đo liều và các thuật ngữ liên quan đến công nghệ xử lý bức xạ.
• Việc áp dụng các tài liệu viện dẫn này đảm bảo tính đồng bộ, liên kết chuẩn đo lường quốc tế đối với các phép đo liều hấp thụ tại Việt Nam.

Thuật ngữ và định nghĩa cốt lõi (Điều 3)

• Liều hấp thụ (Absorbed Dose): Lượng năng lượng trung bình truyền bởi bức xạ ion hóa cho một đơn vị khối lượng chất xác định, đơn vị đo là Gray (Gy).
• Hệ đo liều (Dosimetry System): Hệ thống dùng để xác định liều hấp thụ, bao gồm các liều kế, thiết bị đo, chuẩn tham chiếu và các quy trình liên quan.
• Bản đồ phân bố liều (Dose Mapping): Việc xác định sự phân bố liều hấp thụ trong một thể tích sản phẩm hoặc thiết bị chiếu xạ thông qua việc đặt các liều kế tại các vị trí xác định.
• Liều kế thường quy (Routine Dosimeter): Liều kế được sử dụng để đo liều hấp thụ trong vận hành hàng ngày của thiết bị chiếu xạ.
• Độ không đảm bảo đo (Measurement Uncertainty): Thông số gắn liền với kết quả của phép đo, đặc trưng cho sự phân tán của các giá trị có thể quy cho đại lượng đo một cách hợp lý.

Ý nghĩa và tầm quan trọng của việc đo liều (Điều 4)

• Việc đo liều chính xác là điều kiện tiên quyết để chứng minh rằng quá trình chiếu xạ đạt được mục đích công nghệ mong muốn (như tiêu diệt vi sinh vật, biến tính vật liệu) mà không làm tổn hại đến chất lượng sản phẩm.
• Đo liều giúp thiết lập mối quan hệ định lượng giữa các thông số vận hành của thiết bị chiếu xạ (như thời gian chiếu, tốc độ băng tải) và liều hấp thụ thực tế trong sản phẩm.
• Cung cấp bằng chứng pháp lý và kỹ thuật phục vụ công tác đánh giá sự phù hợp, cấp chứng nhận chất lượng cho các sản phẩm được xử lý bằng bức xạ gamma theo tiêu chuẩn quốc tế.

Tiêu chuẩn quốc gia TCVN 8234:2018 có hiệu lực kể từ ngày ban hành và thay thế cho các quy định cũ không còn phù hợp, tạo cơ sở pháp lý kỹ thuật vững chắc cho hoạt động chiếu xạ gamma tại Việt Nam.