Tiêu chuẩn quốc gia TCVN 10736-27:2017 (hoàn toàn tương đương với tiêu chuẩn quốc tế ISO 16000-27:2014) về Không khí trong nhà - Phần 27: Xác định bụi sợi lắng đọng trên bề mặt bằng phương pháp kính hiển vi điện tử quét (SEM) (phương pháp trực tiếp) được công bố năm 2017. Tiêu chuẩn này quy định phương pháp xác định định lượng các loại bụi sợi vô cơ lắng đọng trên bề mặt trong môi trường không khí trong nhà bằng cách sử dụng kỹ thuật lấy mẫu trực tiếp và phân tích qua kính hiển vi điện tử quét.

Phạm vi và đối tượng áp dụng

Tiêu chuẩn này áp dụng đối với các tổ chức, cá nhân thực hiện hoạt động quan trắc môi trường, đánh giá chất lượng không khí trong nhà, các phòng thử nghiệm phân tích vi cấu trúc và các cơ quan quản lý nhà nước về an toàn vệ sinh lao động. Phạm vi điều chỉnh tập trung vào việc xác định các sợi vô cơ (bao gồm amiăng và các loại sợi khoáng nhân tạo khác) bám dính trên các bề mặt đồ đạc, thiết bị hoặc cấu trúc xây dựng trong nhà.

Mục tiêu của tiêu chuẩn và phép đo

• Mục tiêu chung: Cung cấp một phương pháp chuẩn hóa, có độ tin cậy cao để đánh giá mức độ tích tụ của bụi sợi trên các bề mặt. Việc này giúp nhận diện nguy cơ ô nhiễm thứ cấp khi các sợi bụi này bị xáo trộn và phát tán ngược trở lại vào không khí, gây ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe con người.
• Mục tiêu của phép đo: Xác định chính xác mật độ diện tích của các sợi lắng đọng (tính bằng số lượng sợi trên một đơn vị diện tích bề mặt, thường là cm²). Đồng thời, phép đo hướng tới việc phân loại và định danh các loại sợi dựa trên đặc điểm hình thái học và thành phần hóa học của chúng.

Nguyên lý của phương pháp trực tiếp

Phương pháp trực tiếp sử dụng một phương tiện lấy mẫu có bề mặt dính (thường là băng keo chuyên dụng hoặc tấm đệm dính) để thu thập bụi trực tiếp từ bề mặt cần khảo sát. Điểm đặc trưng của phương pháp này là giữ nguyên trạng thái phân bố vật lý của các sợi bụi mà không qua các bước xử lý hóa học hay cơ học làm thay đổi cấu trúc ban đầu. Sau khi lấy mẫu, phương tiện dính được phủ một lớp dẫn điện mỏng (như cacbon hoặc vàng) để tiến hành quan sát và phân tích dưới kính hiển vi điện tử quét (SEM).

Quy trình thực hiện và phân tích kỹ thuật

• Chuẩn bị và lấy mẫu: Sử dụng các thiết bị lấy mẫu đã được kiểm soát nghiêm ngặt về độ sạch để tránh nhiễm bẩn ngoại lai. Tiến hành áp nhẹ phương tiện dính lên bề mặt cần đo với lực ổn định theo quy trình chuẩn.
• Phân tích bằng kính hiển vi điện tử quét (SEM): Mẫu được đưa vào buồng chân không của thiết bị SEM. Người phân tích tiến hành quét các vùng diện tích đại diện trên mẫu ở độ phóng đại thích hợp để phát hiện các sợi bụi.
• Tiêu chí xác định sợi: Chỉ những đối tượng đáp ứng đầy đủ các tiêu chí hình học mới được tính là sợi (thông thường là chiều dài lớn hơn 5 micromet, đường kính nhỏ hơn 3 micromet và tỷ số giữa chiều dài và đường kính lớn hơn hoặc bằng 3:1).
• Định danh thành phần hóa học: Kết hợp sử dụng đầu dò phân tích phổ tán sắc năng lượng tia X (EDX) tích hợp trên hệ thống SEM để xác định thành phần nguyên tố của từng sợi, từ đó phân biệt chính xác giữa sợi amiăng (như chrysotile, amosite, crocidolite) và các loại sợi khoáng nhân tạo hoặc sợi hữu cơ khác.

Ý nghĩa và hiệu lực áp dụng

TCVN 10736-27:2017 đóng vai trò là công cụ kỹ thuật quan trọng giúp các nhà chuyên môn đưa ra những đánh giá khách quan về mức độ an toàn của môi trường sống và làm việc. Tiêu chuẩn có hiệu lực áp dụng kể từ ngày được công bố và là cơ sở pháp lý - kỹ thuật để giải quyết các tranh chấp liên quan đến ô nhiễm amiăng và bụi sợi trong các tòa nhà, văn phòng và nhà xưởng công nghiệp tại Việt Nam.