Giới thiệu chung về Tiêu chuẩn quốc gia TCVN I-4:2017/SĐ1:2025

Tiêu chuẩn quốc gia TCVN I-4:2017/SĐ1:2025 là văn bản sửa đổi, bổ sung thuộc Bộ tiêu chuẩn quốc gia về thuốc – Phần 4: Dược liệu và thuốc từ dược liệu. Tiêu chuẩn này đưa ra các quy định kỹ thuật chi tiết về đặc điểm thực vật học, phương pháp thu hái, chế biến và các đặc điểm giải phẫu vi học của các loại dược liệu sử dụng trong y học cổ truyền và công nghiệp dược phẩm tại Việt Nam. Dưới đây là tóm tắt chi tiết các nội dung cốt lõi được trích xuất từ văn bản tiêu chuẩn này.

1. Tiêu chuẩn kỹ thuật đối với dược liệu Dạ cẩm (Hedyotis capitellata Wall. ex G. Don var. mollis Pierre ex Pitard)

Dạ cẩm là dược liệu thuộc họ Cà phê (Rubiaceae), được quy định cụ thể về bộ phận dùng, phương pháp thu hái, chế biến và các đặc điểm giải phẫu vi học chi tiết như sau:

• Bộ phận dùng, thu hái và chế biến: Bộ phận sử dụng là phần thân và cành mang lá đã làm khô. Thời điểm thu hái tối ưu là gần như quanh năm, nhưng tốt nhất là vào thời kỳ cây bắt đầu xuất hiện nụ và hoa. Sau khi thu hái, tiến hành rửa sạch, để ráo nước. Dược liệu có thể để nguyên cả cành hoặc cắt thành từng đoạn ngắn có chiều dài từ 5,0 cm đến 6,0 cm, sau đó đem phơi hoặc sấy khô để bảo quản.
• Đặc điểm giải phẫu phần gân lá: Gân giữa của lá có mặt trên lồi nhiều (chiều cao của phần lồi có thể tương đương với độ dày của phiến lá), trong khi mặt dưới lồi ít. Lớp biểu bì trên và dưới gồm một lớp tế bào nhỏ, đều, xếp liên tục và đều đặn, có mang lông che chở đơn bào ngắn. Phần mô dày nằm sát lớp biểu bì gồm vài lớp tế bào có thành dày, kích thước to nhỏ không đều. Hệ thống bó libe-gỗ ở gân chính gồm các bó nhỏ xếp rời nhau, trong đó có một bó nằm chính giữa phía trên quay phần gỗ về hướng tâm, các bó còn lại tạo thành hình vòng cung ở phía dưới với phần gỗ hướng về tâm. Vùng mô mềm ruột nằm giữa các bó libe-gỗ cấu tạo từ những tế bào có thành mỏng.
• Đặc điểm giải phẫu phần phiến lá: Biểu bì trên và biểu bì dưới cấu thành từ một lớp tế bào nhỏ, xếp liên tục và đều đặn. Ngay sát dưới lớp biểu bì trên là mô giậu gồm 1 lớp tế bào xếp đứng đều đặn. Trong phiến lá xuất hiện rải rác các mạch xoắn, tinh thể calci oxalat hình cầu gai và các bó tinh thể calci oxalat hình kim nằm định vị trong khoang màng mỏng.

2. Tiêu chuẩn kỹ thuật đối với dược liệu Đan sâm (Salvia miltiorrhiza Bunge)

Đan sâm là dược liệu quý thuộc họ Hoa môi (Lamiaceae), được quy định chặt chẽ về quy trình thu hoạch và sơ chế:

• Bộ phận dùng: Sử dụng phần rễ chính (rễ cọc) và các rễ nhánh đã được làm khô.
• Thu hoạch và chế biến: Thời gian thu hoạch tiêu chuẩn là vào cuối mùa thu, áp dụng đối với cây trồng đạt 1 năm tuổi. Quy trình thu hoạch bắt đầu bằng việc đào xung quanh gốc, nhổ toàn bộ khóm rễ. Sau đó, tiến hành cắt bỏ phần thân mang lá sát gốc và loại bỏ các rễ con, chỉ giữ lại bộ rễ chính và rễ nhánh. Rễ sau khi lấy được đem rửa sạch đất cát, hong cho ráo nước. Để thuận tiện cho việc đóng gói và tránh rễ bị cong queo khi khô, người ta thường dùng lạt bó rễ theo từng khóm hoặc vài khóm thành một bó, hoặc có thể cắt rời các rễ nhánh ra khỏi rễ chính trước khi đem phơi hoặc sấy khô hoàn toàn.

3. Các đặc điểm giải phẫu vi học bổ sung của lá dược liệu

Tiêu chuẩn cũng mô tả chi tiết các đặc trưng giải phẫu học của các mẫu lá dược liệu khác (hoặc các biến thể cấu trúc) nhằm phục vụ công tác kiểm nghiệm và phân biệt dược liệu:

• Cấu trúc phiến lá dạng 2 lớp mô giậu: Dưới lớp biểu bì trên là 2 hàng tế bào mô giậu xếp vuông góc với biểu bì trên, tiếp theo là phần mô khuyết.
• Cấu trúc gân lá đặc trưng có ống nhựa mủ:
  • Mặt trên của gân lá phẳng, mặt dưới lồi.
  • Biểu bì trên và dưới gồm một lớp tế bào nhỏ xếp đều đặn, mang lông che chở đa bào (mật độ lông ở biểu bì dưới nhiều hơn biểu bì trên).
  • Mô dày nằm dưới biểu bì gồm từ 2 đến 3 lớp tế bào hình tròn, thành dày.
  • Mô mềm tiếp theo gồm các tế bào lớn hơn, hình trứng hoặc hình đa giác, thành mỏng, kích thước không đều. Đặc biệt có các ống nhựa mủ nằm rải rác trong mô mềm hoặc trong mạch gỗ.
  • Bó libe-gỗ ở gân chính có cung gỗ gồm các mạch gỗ xếp thành dãy, được bao bọc bởi vòng libe xung quanh. Trong tế bào mô mềm có rải rác các tinh thể calci oxalat hình cầu gai với đường kính dao động từ 30 μm đến 40 μm.
• Cấu trúc phiến lá dạng nhiều lớp mô giậu và lông đa bào:
  • Biểu bì trên và dưới gồm một hàng tế bào nhỏ xếp hàng đều đặn, rải rác có lỗ khí và đôi khi mang lông che chở đa bào.
  • Phía dưới biểu bì trên là mô giậu gồm từ 3 đến 4 hàng tế bào hình chữ nhật xếp vuông góc với mặt lá.
  • Mô mềm gồm các tế bào thành mỏng xếp sát nhau, để hở các khoảng gian bào.
  • Trong phiến lá có rải rác các mạch xoắn và bó libe-gỗ với cấu trúc libe ở phía ngoài, gỗ ở phía trong.

Kết luận

Bộ tiêu chuẩn quốc gia TCVN I-4:2017/SĐ1:2025 đóng vai trò quan trọng trong việc định danh, kiểm nghiệm chất lượng và chuẩn hóa nguồn dược liệu Dạ cẩm, Đan sâm cũng như các loại dược liệu khác. Việc tuân thủ các đặc điểm giải phẫu vi học và quy trình thu hái, chế biến được nêu trong tiêu chuẩn giúp đảm bảo hoạt chất sinh học, nâng cao hiệu quả điều trị và tính an toàn của thuốc từ dược liệu trên thị trường.