Tiêu chuẩn Việt Nam TCVN 2683:1991 là văn bản kỹ thuật cốt lõi quy định chi tiết về phương pháp lấy, bao gói, vận chuyển và bảo quản mẫu đất dùng trong khảo sát địa chất công trình phục vụ xây dựng. Việc tuân thủ nghiêm ngặt các quy định trong tiêu chuẩn này nhằm bảo đảm tính trung thực, chính xác của các chỉ tiêu cơ lý khi tiến hành thí nghiệm trong phòng.

Điều 1: Phạm vi áp dụng của tiêu chuẩn

Tiêu chuẩn này áp dụng đối với tất cả các loại đất (ngoại trừ đất đóng băng vĩnh cửu) được khảo sát nhằm mục đích thiết kế và xây dựng các công trình. Quy chuẩn này bắt buộc áp dụng cho các hoạt động kỹ thuật bao gồm:

• Lấy mẫu đất từ các công trình thăm dò ngoài thực địa như hố khoan, giếng khơi, hố đào, hào và sườn dốc.
• Bao gói và niêm phong mẫu đất nhằm ngăn ngừa sự mất nước tự nhiên và biến dạng cấu trúc.
• Vận chuyển mẫu từ hiện trường khảo sát về phòng thí nghiệm hợp chuẩn.
• Bảo quản mẫu đất trong thời gian lưu kho chờ thí nghiệm.

Điều 2: Quy định chung và phân loại mẫu đất

Tiêu chuẩn phân chia mẫu đất thành hai loại chính dựa trên mức độ giữ nguyên cấu trúc tự nhiên của đất:

• Mẫu đất nguyên dạng (mẫu không bị phá hủy cấu trúc): Là mẫu đất phải giữ nguyên được cấu trúc hạt, độ ẩm tự nhiên và các đặc tính vật lý vốn có của tầng đất. Mẫu này bắt buộc phải sử dụng để xác định các chỉ tiêu cơ lý quan trọng như sức chống cắt, tính nén lún, khối lượng thể tích tự nhiên và hệ số thấm.
• Mẫu đất phá hủy cấu trúc (mẫu không nguyên dạng): Là mẫu đất không cần giữ nguyên cấu trúc hạt ban đầu nhưng phải đảm bảo giữ nguyên thành phần khoáng vật, thành phần hạt và độ ẩm tự nhiên của đất. Mẫu này thường dùng để xác định thành phần hạt, giới hạn dẻo, giới hạn chảy và tỷ trọng của đất.
• Yêu cầu về kích thước mẫu: Tiêu chuẩn quy định kích thước tối thiểu của mẫu đất phải phù hợp với loại đất (đất dính, đất rời, đất sỏi sạn) và loại thí nghiệm dự kiến tiến hành nhằm đảm bảo tính đại diện cao nhất cho tầng đất được khảo sát.

Điều 3: Phương pháp lấy mẫu đất tại hiện trường

Quy trình lấy mẫu đất phải tuân thủ nghiêm ngặt các yêu cầu kỹ thuật để tránh làm thay đổi trạng thái tự nhiên của đất:

• Lấy mẫu từ hố khoan: Phải sử dụng các thiết bị lấy mẫu chuyên dụng như ống mẫu thành mỏng, ống mẫu piston hoặc ống mẫu nòng đôi. Tốc độ và lực ấn ống mẫu phải đều, tuyệt đối không được đóng mạnh làm xáo trộn cấu trúc đối với mẫu nguyên dạng.
• Lấy mẫu từ hố đào, giếng, hào: Tiến hành gọt đẽo thủ công để lấy các mẫu dạng khối (mẫu hộp). Phương pháp này giúp hạn chế tối đa sự tác động cơ học lên cấu trúc đất so với việc lấy mẫu bằng máy.
• Yêu cầu kỹ thuật khi thao tác: Phải xác định và ghi chép chính xác độ sâu lấy mẫu vào nhật ký khảo sát địa chất. Thiết bị lấy mẫu phải được làm sạch hoàn toàn trước khi thực hiện lượt lấy mẫu tiếp theo để tránh lẫn tạp chất giữa các tầng đất khác nhau.

Điều 4: Phương pháp bao gói và ghi nhãn mẫu đất

Công tác bao gói và ghi nhãn quyết định khả năng bảo toàn chất lượng mẫu trước khi đưa vào phòng thí nghiệm:

• Đối với mẫu nguyên dạng: Ngay sau khi lấy ra khỏi thiết bị, mẫu phải được bọc bằng màng chống thấm (như nilon, giấy sáp) và phủ kín toàn bộ bề mặt bằng paraffin nóng chảy để ngăn chặn sự bay hơi nước. Mẫu phải được đặt trong các hộp cứng hoặc ống bảo vệ chuyên dụng để tránh va đập cơ học trong quá trình di chuyển.
• Đối với mẫu phá hủy cấu trúc: Có thể đựng trong túi nilon dày, hộp nhựa hoặc thùng gỗ, đảm bảo không làm thất thoát các hạt mịn và không lẫn tạp chất từ bên ngoài.
• Yêu cầu về nhãn mác (nhãn mẫu): Mỗi mẫu đất phải có ít nhất hai nhãn ghi đầy đủ thông tin (một nhãn dán bên ngoài hộp/túi, một nhãn đặt bên trong nhưng được bọc nilon bảo vệ). Nội dung nhãn phải thể hiện rõ: Tên công trình, số hiệu hố khoan/hố đào, số hiệu mẫu, độ sâu lấy mẫu, ngày lấy mẫu và họ tên người thực hiện lấy mẫu.