Tiêu chuẩn quốc gia TCVN 5578:1991 về Than - Lấy mẫu vỉa công nghiệp là văn bản kỹ thuật quan trọng quy định các nguyên tắc, phương pháp và quy trình kỹ thuật nhằm tiến hành lấy mẫu vỉa than tại các mỏ hoạt động. Việc lấy mẫu vỉa công nghiệp đóng vai trò quyết định trong việc đánh giá chính xác chất lượng, trữ lượng và đặc tính công nghệ của than, phục vụ trực tiếp cho công tác khai thác, chế biến và tiêu thụ. Dưới đây là tóm tắt chi tiết nội dung từ Điều 1 đến Điều 4 của tiêu chuẩn này:

Điều 1: Phạm vi áp dụng của tiêu chuẩn

Điều khoản này xác định rõ giới hạn và đối tượng áp dụng của tiêu chuẩn kỹ thuật, cụ thể:

• Tiêu chuẩn này áp dụng thống nhất cho việc lấy mẫu vỉa công nghiệp đối với tất cả các vỉa than đá và than nâu tại các mỏ đang hoạt động, bao gồm cả khai thác hầm lò và khai thác lộ thiên.
• Mục đích của việc lấy mẫu vỉa công nghiệp là để xác định các chỉ tiêu chất lượng của than, cấu trúc vỉa than, chiều dày các lớp than và đá kẹp, từ đó làm cơ sở để tính toán trữ lượng và lập kế hoạch khai thác hợp lý.

Điều 2: Các quy định chung trong công tác lấy mẫu

Để đảm bảo tính đại diện và độ chính xác của mẫu vỉa, tiêu chuẩn đưa ra các nguyên tắc bắt buộc sau:

• Vị trí lấy mẫu phải được lựa chọn sao cho phản ánh đúng đặc điểm địa chất và chất lượng của toàn bộ vỉa than hoặc khu vực cần đánh giá.
• Trước khi tiến hành lấy mẫu, bề mặt vỉa than tại vị trí lấy mẫu phải được dọn sạch các lớp bụi than, đất đá bám bẩn, các lớp than bị oxy hóa hoặc bị biến đổi do tác động của môi trường xung quanh.
• Công tác lấy mẫu phải tuân thủ nghiêm ngặt các quy định về an toàn lao động trong hầm lò và trên khai trường lộ thiên, đặc biệt là công tác chống giữ lò và kiểm soát khí mỏ tại vị trí lấy mẫu.

Điều 3: Yêu cầu về thiết bị, dụng cụ phục vụ lấy mẫu

Tiêu chuẩn quy định chi tiết về các trang thiết bị kỹ thuật cần thiết để thực hiện việc lấy mẫu vỉa công nghiệp:

• Dụng cụ tạo rãnh mẫu: Sử dụng búa máy cầm tay, búa tay, đục hoặc các thiết bị chuyên dụng khác có khả năng cắt, vạch rãnh trên bề mặt vỉa than một cách chính xác theo kích thước quy định.
• Dụng cụ thu hứng mẫu: Khay hứng mẫu phải được làm bằng vật liệu bền, không gỉ, có kích thước đủ lớn để hứng trọn vẹn lượng than rơi ra từ rãnh mẫu mà không làm thất thoát hoặc lẫn tạp chất bên ngoài.
• Thiết bị đo đạc và chứa mẫu: Thước đo (thước cuộn, thước lá) để đo kích thước rãnh mẫu và chiều dày vỉa; túi đựng mẫu bằng vải bạt dày, nilon hoặc hộp chuyên dụng có nắp đậy kín để bảo quản mẫu tránh mất độ ẩm tự nhiên; cân có độ chính xác phù hợp để xác định khối lượng mẫu.

Điều 4: Phương pháp và kỹ thuật lấy mẫu vỉa công nghiệp

Đây là nội dung cốt lõi quy định quy trình kỹ thuật lấy mẫu bằng phương pháp vạch rãnh:

• Phương pháp vạch rãnh: Mẫu vỉa công nghiệp được lấy bằng cách vạch một rãnh có tiết diện chữ nhật đều đặn trên suốt chiều dày của vỉa than, vuông góc với mặt lớp.
• Kích thước rãnh mẫu: Tiêu chuẩn quy định cụ thể kích thước tiết diện rãnh mẫu tùy thuộc vào độ đồng nhất của cấu trúc vỉa than và kích thước hạt than yêu cầu. Thông thường, chiều rộng rãnh mẫu dao động từ 10 cm đến 30 cm, và chiều sâu rãnh từ 5 cm đến 10 cm.
• Phân chia mẫu theo cấu trúc vỉa: Đối với vỉa than có cấu trúc phức tạp (có chứa các lớp đá kẹp), việc lấy mẫu phải được tiến hành riêng biệt cho từng lớp than và lớp đá kẹp nếu chiều dày của chúng đạt đến giới hạn quy định, nhằm đánh giá chính xác khả năng tuyển khoáng và chất lượng thực tế của than thương phẩm.
• Thu thập và đóng gói: Toàn bộ lượng than lấy ra từ rãnh mẫu phải được thu gom triệt để vào khay hứng, tiến hành cân xác định khối lượng, sau đó cho vào túi chứa mẫu, kèm theo phiếu ghi nhãn rõ ràng (ghi rõ số hiệu mẫu, vị trí lấy, ngày lấy, người lấy mẫu) và niêm phong cẩn thận trước khi vận chuyển về phòng thí nghiệm.