Tiêu chuẩn quốc gia TCVN 5299:2009 về Chất lượng đất - Phương pháp xác định mức độ xói mòn đất do mưa do Ban kỹ thuật tiêu chuẩn quốc gia TCVN/TC 190 Chất lượng đất biên soạn, Tổng cục Tiêu chuẩn Đo lường Chất lượng đề nghị, Bộ Khoa học và Công nghệ công bố. Tiêu chuẩn này thay thế cho TCVN 5299:1995, tập trung vào việc thiết lập các phương pháp luận khoa học và thực tiễn để đo lường, đánh giá lượng đất bị mất đi do tác động của nước mưa.

Phạm vi áp dụng của tiêu chuẩn (Điều 1)

Điều khoản này xác định giới hạn và đối tượng áp dụng của tiêu chuẩn trong thực tế:

• Tiêu chuẩn quy định các phương pháp xác định mức độ xói mòn đất do tác động trực tiếp của nước mưa và dòng chảy tràn trên bề mặt đất.
• Đối tượng áp dụng bao gồm đất nông nghiệp, đất lâm nghiệp, đất dốc và các loại đất có nguy cơ bị thoái hóa do rửa trôi, xói mòn trên phạm vi toàn quốc.
• Tiêu chuẩn này là công cụ kỹ thuật phục vụ cho công tác điều tra cơ bản, xây dựng bản đồ xói mòn đất, quy hoạch sử dụng đất bền vững và thiết kế các biện pháp công trình, sinh học nhằm bảo vệ tài nguyên đất.

Tài liệu viện dẫn liên quan (Điều 2)

Để áp dụng tiêu chuẩn này một cách chính xác và đồng bộ, cần kết hợp viện dẫn với các tài liệu tiêu chuẩn sau:

• TCVN 5120 (Chất lượng đất - Thuật ngữ và định nghĩa): Tài liệu này cung cấp hệ thống thuật ngữ chuẩn hóa về đất, giúp thống nhất cách hiểu các khái niệm chuyên ngành được sử dụng trong quá trình phân tích và đánh giá xói mòn.
• Đối với các tài liệu viện dẫn có ghi năm công bố thì áp dụng phiên bản được nêu. Đối với các tài liệu viện dẫn không ghi năm công bố thì áp dụng phiên bản mới nhất, bao gồm cả các sửa đổi, bổ sung (nếu có).

Thuật ngữ và định nghĩa cốt lõi (Điều 3)

Tiêu chuẩn làm rõ các khái niệm khoa học nền tảng để đảm bảo tính nhất quán trong quá trình thực hiện phép đo và tính toán:

• Xói mòn đất do mưa (Rain-induced soil erosion): Là quá trình phá hủy cấu trúc đất, bóc tách và vận chuyển các hạt đất từ vị trí ban đầu đến nơi khác dưới tác động động năng của hạt mưa rơi và động năng của dòng chảy mặt xuất hiện sau mưa.
• Lượng mất đất (Soil loss): Khối lượng đất bị rửa trôi, xói mòn khỏi một đơn vị diện tích đất trong một khoảng thời gian xác định, thường được biểu thị bằng đơn vị tấn trên hecta trên năm (t/ha/năm).
• Chỉ số xói mòn của mưa (Rainfall erosivity index - R): Chỉ số định lượng biểu thị khả năng gây xói mòn đất của các trận mưa, được tính toán dựa trên tổng động năng của trận mưa và cường độ mưa lớn nhất trong một khoảng thời gian liên tục (thường là 30 phút).
• Khả năng bị xói mòn của đất (Soil erodibility - K): Chỉ số biểu thị tính nhạy cảm tự nhiên của đất đối với quá trình xói mòn, phụ thuộc vào đặc tính lý - hóa học của đất như thành phần cơ giới, cấu trúc đất, hàm lượng chất hữu cơ và tính thấm nước.

Nguyên tắc xác định mức độ xói mòn đất (Điều 4)

Nguyên tắc chung để xác định mức độ xói mòn đất do mưa được xây dựng dựa trên sự kết hợp giữa đo đạc thực địa trực tiếp và mô hình hóa toán học:

• Phương pháp ô tiêu chuẩn thực địa (Field plot method): Đây là phương pháp nền tảng và trực tiếp nhất. Tiến hành xây dựng các ô tiêu chuẩn có kích thước, độ dốc và hướng dốc xác định ngoài thực địa. Lắp đặt hệ thống bể thu gom toàn bộ lượng nước chảy tràn và bùn cát xói mòn sau mỗi trận mưa để cân, đo, sấy khô và xác định chính xác khối lượng đất bị mất.
• Phương pháp sử dụng thiết bị mô phỏng mưa (Rainfall simulator): Sử dụng thiết bị tạo mưa nhân tạo với các thông số kiểm soát được (cường độ mưa, kích thước hạt mưa, chiều cao rơi) trên các hạt đất hoặc ô đất thử nghiệm nhằm đánh giá nhanh động học của quá trình xói mòn trong điều kiện chủ động.
• Phương pháp mô hình hóa dự báo (USLE/RUSLE): Áp dụng phương trình mất đất phổ dụng để tính toán lượng mất đất tiềm năng dựa trên tổ hợp 5 nhân tố chính bao gồm: khí hậu (mưa), thổ nhưỡng (độ bền cấu trúc đất), địa hình (độ dốc và chiều dài sườn dốc), thảm phủ thực vật và các biện pháp kỹ thuật canh tác bảo vệ đất được áp dụng.