Tiêu chuẩn quốc gia TCVN 13915-1:2023 (hoàn toàn tương đương với ISO 23893-1:2007) về Chất lượng nước - Các phép đo sinh lý và sinh hóa trên cá - Phần 1: Lấy mẫu cá, xử lý và bảo quản mẫu do Bộ Khoa học và Công nghệ công bố, đưa ra các hướng dẫn kỹ thuật quan trọng nhằm đảm bảo tính chính xác và đồng nhất trong việc thu thập, xử lý và bảo quản các mẫu sinh học từ cá phục vụ cho công tác đánh giá chất lượng môi trường nước.

Phạm vi áp dụng và đối tượng hướng tới

Tiêu chuẩn này áp dụng đối với các tổ chức, cá nhân thực hiện hoạt động quan trắc môi trường nước, nghiên cứu độc học sinh thái và đánh giá tác động của các chất ô nhiễm lên đời sống thủy sinh. Tiêu chuẩn hướng dẫn chi tiết các quy trình thực địa và trong phòng thí nghiệm đối với các loài cá xương (teleost fish) được thu thập từ môi trường tự nhiên hoặc từ các hệ thống nuôi thử nghiệm phục vụ cho việc đo lường các chỉ thị sinh học.

- Phạm vi áp dụng của tiêu chuẩn (Điều 1)

• Cung cấp các chỉ dẫn cụ thể về việc thiết kế chương trình lấy mẫu cá nhằm đo lường các chỉ thị sinh học (biomarkers) về sinh lý và sinh hóa.
• Quy định các phương pháp xử lý cá sau khi đánh bắt nhằm giảm thiểu tối đa các tác động gây stress ngoài ý muốn, điều có thể làm sai lệch kết quả đo đạc sinh lý.
• Hướng dẫn chi tiết các kỹ thuật bảo quản mẫu mô, máu và cơ quan của cá trong điều kiện tối ưu trước khi tiến hành phân tích tại phòng thí nghiệm.

- Tài liệu viện dẫn (Điều 2)

• Tiêu chuẩn viện dẫn các tài liệu cơ bản về chất lượng nước, đặc biệt là các tiêu chuẩn liên quan đến lấy mẫu nước và lấy mẫu sinh học để đảm bảo tính đồng bộ trong quy trình quan trắc môi trường tổng thể.

- Thuật ngữ và định nghĩa cốt lõi (Điều 3)

• Chỉ thị sinh học (Biomarker): Sự thay đổi có thể đo lường được ở cấp độ tế bào, sinh hóa, sinh lý hoặc hành vi của sinh vật, biểu thị sự tiếp xúc hoặc phản ứng đối với các chất hóa học trong môi trường.
• Quan trắc chủ động (Active monitoring): Phương pháp sử dụng các sinh vật được nuôi thả có kiểm soát tại các khu vực nghiên cứu trong một khoảng thời gian xác định để đánh giá tác động môi trường.
• Quan trắc thụ động (Passive monitoring): Phương pháp thu thập các sinh vật hoang dã sinh sống tự nhiên tại khu vực nghiên cứu để đánh giá tình trạng ô nhiễm thực tế.
• Stress do đánh bắt (Capture stress): Trạng thái rối loạn sinh lý của cá do các hoạt động đánh bắt, vận chuyển và lưu giữ gây ra, ảnh hưởng trực tiếp đến các chỉ số sinh hóa.

- Nguyên tắc chung trong lấy mẫu và xử lý (Điều 4)

• Lựa chọn loài cá: Ưu tiên các loài cá có tính đại diện cao cho hệ sinh thái khu vực nghiên cứu, có độ nhạy cảm phù hợp với các tác nhân ô nhiễm cần đánh giá và có đủ thông tin sinh học nền tảng.
• Giảm thiểu stress: Các phương pháp đánh bắt (như dùng lưới, bẫy hoặc điện) phải được thực hiện nhanh chóng, tránh gây tổn thương vật lý và hạn chế tối đa thời gian cá bị kích động. Việc sử dụng chất gây mê phải tuân thủ nghiêm ngặt để không làm ảnh hưởng đến các enzyme đích.
• Xử lý mẫu nhanh chóng: Việc thu thập máu, giải phẫu lấy các cơ quan (như gan, mang, thận, cơ) phải được tiến hành ngay lập tức sau khi cá được gây chết nhân đạo.
• Bảo quản mẫu tối ưu: Các mẫu mô nhạy cảm với nhiệt độ (như để đo hoạt tính enzyme) phải được làm lạnh nhanh bằng nitơ lỏng hoặc đá khô, sau đó bảo quản trong tủ đông chuyên dụng ở nhiệt độ dưới -80 độ C để ngăn chặn sự phân hủy của các protein và enzyme.

Hiệu lực thi hành

TCVN 13915-1:2023 có hiệu lực kể từ ngày ban hành, tạo cơ sở pháp lý và kỹ thuật đồng bộ cho các phòng thí nghiệm đạt chuẩn ISO trên toàn quốc trong việc thực hiện các phép đo sinh lý và sinh hóa trên cá để đánh giá chất lượng nước.