Tiêu chuẩn quốc gia TCVN 13589-3:2022 về Điều tra, đánh giá và thăm dò khoáng sản - Địa vật lý lỗ khoan - Phần 3: Phương pháp gamma nhân tạo được Bộ Tài nguyên và Môi trường biên soạn, đề nghị Bộ Khoa học và Công nghệ công bố nhằm thiết lập các quy chuẩn kỹ thuật thống nhất trong việc ứng dụng phương pháp gamma nhân tạo để khảo sát địa vật lý lỗ khoan phục vụ công tác tìm kiếm, thăm dò tài nguyên khoáng sản.

Phạm vi áp dụng và đối tượng áp dụng

Tiêu chuẩn này quy định các yêu cầu kỹ thuật về công tác chuẩn bị, đo đạc tại thực địa, xử lý số liệu và lập báo cáo kết quả khi thực hiện phương pháp gamma nhân tạo (bao gồm phương pháp gamma-gamma mật độ và gamma-gamma chọn lọc) trong lỗ khoan. Đối tượng áp dụng bao gồm các cơ quan quản lý nhà nước về địa chất và khoáng sản, các tổ chức, cá nhân thực hiện nhiệm vụ điều tra cơ bản địa chất, đánh giá và thăm dò khoáng sản trên phạm vi toàn quốc.

Quy định chung về thiết bị và nguồn phóng xạ

• Thiết bị đo địa vật lý lỗ khoan bằng phương pháp gamma nhân tạo phải đáp ứng đầy đủ các tiêu chuẩn kỹ thuật về độ nhạy, dải đo và khả năng hoạt động ổn định trong điều kiện áp suất, nhiệt độ của lỗ khoan.
• Nguồn phóng xạ sử dụng (thường là nguồn phát tia gamma như Cs-137 hoặc Co-60) phải có nguồn gốc rõ ràng, được đăng ký và quản lý nghiêm ngặt theo quy định của pháp luật về an toàn và kiểm soát bức xạ.
• Công tác vận chuyển, bảo quản, lắp đặt và tháo dỡ nguồn phóng xạ tại thực địa phải được thực hiện bởi nhân sự có chứng chỉ chuyên môn về an toàn bức xạ, đảm bảo không gây ô nhiễm môi trường và ảnh hưởng đến sức khỏe con người.

Công tác chuẩn bị và hiệu chuẩn thiết bị trước khi đo

• Trước khi tiến hành đo đạc tại lỗ khoan, thiết bị phải được hiệu chuẩn trên các mẫu chuẩn vật lý (mẫu chuẩn mật độ, mẫu chuẩn hàm lượng) để xác định các hệ số chuyển đổi từ cường độ bức xạ ghi nhận được sang các thông số vật lý thực tế.
• Phải tiến hành kiểm tra tình trạng kỹ thuật của lỗ khoan bao gồm chiều sâu, đường kính, độ lệch, tình trạng dung dịch khoan và sự hiện diện của ống chống để lựa chọn đầu đo và chế độ đo phù hợp.
• Thực hiện phép đo phông tự nhiên (đo gamma tự nhiên) tại lỗ khoan trước khi đưa nguồn phóng xạ nhân tạo xuống nhằm thu thập số liệu nền phục vụ cho việc hiệu chỉnh kết quả sau này.

Kỹ thuật thi công đo địa vật lý lỗ khoan

• Quá trình kéo đầu đo trong lỗ khoan phải được thực hiện với tốc độ ổn định, không vượt quá tốc độ tối đa quy định trong thiết kế kỹ thuật để đảm bảo độ phân giải và độ chính xác của số liệu ghi nhận.
• Phải thực hiện đo lặp (đo kiểm tra) tại các khoảng chiều sâu trọng điểm hoặc ngẫu nhiên với khối lượng tối thiểu từ 5% đến 10% tổng khối lượng đo để đánh giá sai số hệ thống và sai số ngẫu nhiên của phép đo.
• Trong suốt quá trình thi công, phải liên tục giám sát các thông số kỹ thuật của trạm máy và đầu đo; nếu phát hiện có sự cố bất thường hoặc sai số vượt quá mức cho phép, phải dừng phép đo để khắc phục và tiến hành đo lại.

Xử lý, phân tích và giải thích tài liệu địa vật lý

• Số liệu thô thu thập từ thực địa phải được xử lý văn phòng, bao gồm việc hiệu chỉnh các yếu tố ảnh hưởng của môi trường lỗ khoan như đường kính lỗ khoan, mật độ dung dịch khoan, chiều dày ống chống và sự lệch tâm của đầu đo.
• Xác định mật độ thể tích của đất đá, hệ số hấp thụ gamma chọn lọc và các thông số liên quan để phân chia ranh giới các lớp địa chất, xác định chiều sâu và chiều dày của các vỉa quặng hoặc đới khoáng hóa.
• Kết hợp tài liệu địa vật lý lỗ khoan với kết quả mô tả địa chất mẫu lõi khoan và kết quả phân tích mẫu hóa học để xây dựng mặt cắt địa vật lý - địa chất lỗ khoan một cách chính xác nhất.

Công tác nghiệm thu và lập báo cáo kết quả

• Hồ sơ nghiệm thu công tác địa vật lý lỗ khoan phải bao gồm: Nhật ký thực địa, băng ghi số liệu gốc, kết quả đo kiểm tra, chứng chỉ hiệu chuẩn thiết bị, báo cáo an toàn bức xạ và các biên bản nghiệm thu thành phần.
• Báo cáo kết quả phải trình bày chi tiết về phương pháp thi công, đặc điểm thiết bị, quy trình xử lý số liệu, kết quả minh giải địa chất và đánh giá độ tin cậy của tài liệu thu thập được.

Hiệu lực thi hành

Tiêu chuẩn quốc gia TCVN 13589-3:2022 có hiệu lực áp dụng kể từ ngày được cơ quan nhà nước có thẩm quyền công bố. Các đề án, dự án điều tra, đánh giá và thăm dò khoáng sản có sử dụng phương pháp địa vật lý lỗ khoan bằng gamma nhân tạo phải tuân thủ nghiêm ngặt các quy định kỹ thuật nêu trong tiêu chuẩn này.