Tiêu chuẩn quốc gia TCVN 13589-4:2022 về Điều tra, đánh giá và thăm dò khoáng sản - Địa vật lý lỗ khoan - Phần 4: Phương pháp phổ gamma do Bộ Tài nguyên và Môi trường biên soạn, Bộ Khoa học và Công nghệ công bố nhằm thiết lập các quy chuẩn kỹ thuật thống nhất trong việc ứng dụng phương pháp phổ gamma lỗ khoan phục vụ công tác địa chất và khoáng sản.

Phạm vi áp dụng và đối tượng điều chỉnh

Tiêu chuẩn này quy định các yêu cầu kỹ thuật về công tác chuẩn bị, thực hiện phép đo, xử lý tài liệu và lập báo cáo kết quả đối với phương pháp phổ gamma trong lỗ khoan. Tiêu chuẩn áp dụng trực tiếp cho các hoạt động điều tra cơ bản địa chất về khoáng sản, đánh giá và thăm dò khoáng sản (đặc biệt là khoáng sản phóng xạ, sa khoáng, than và các loại khoáng sản khác có biểu hiện dị thường phóng xạ) trên phạm vi toàn quốc.

Quy định chung và tài liệu viện dẫn

• Các tài liệu viện dẫn trong tiêu chuẩn bao gồm các tiêu chuẩn quốc gia về an toàn bức xạ, đo lường và các phần khác của bộ tiêu chuẩn TCVN 13589 về địa vật lý lỗ khoan.
• Khi các tài liệu viện dẫn có sự thay đổi, bổ sung hoặc thay thế thì áp dụng theo phiên bản mới nhất được cơ quan có thẩm quyền công bố.

Thuật ngữ và định nghĩa cốt lõi

Tiêu chuẩn làm rõ các khái niệm chuyên ngành quan trọng phục vụ cho việc đo đạc và tính toán kết quả:

• Phương pháp phổ gamma lỗ khoan: Là phương pháp đo phổ năng lượng của bức xạ gamma tự nhiên phát ra từ các đất đá xung quanh thành lỗ khoan nhằm xác định hàm lượng các nguyên tố phóng xạ tự nhiên gồm Kali (K), Urani (U) và Thori (Th).
• Cửa phổ (Window): Khoảng năng lượng bức xạ gamma được lựa chọn để ghi nhận tín hiệu của từng nguyên tố phóng xạ cụ thể trong quá trình đo đạc.
• Hệ số bóc mòn (Stripping coefficients): Các hệ số dùng để hiệu chỉnh ảnh hưởng lẫn nhau giữa các cửa phổ của Kali, Urani và Thori trong quá trình tính toán hàm lượng thực tế.
• Hàm lượng tương đương: Hàm lượng của Urani và Thori được xác định gián tiếp thông qua hoạt độ phóng xạ của các hạt nhân con trong chuỗi phân rã ở trạng thái cân bằng phóng xạ.

Yêu cầu kỹ thuật đối với thiết bị đo phổ gamma lỗ khoan

• Thiết bị đo phải có khả năng phân giải năng lượng tốt, sử dụng đầu dò nhấp nháy (thường là tinh thể NaI(Tl) hoặc BGO) có kích thước phù hợp với đường kính lỗ khoan thực tế.
• Hệ thống máy ghi phải đảm bảo độ ổn định cao về phổ năng lượng, có chức năng tự động ổn định đỉnh phổ (peak stabilization) theo nguồn chuẩn hoặc theo đỉnh phổ tự nhiên của Kali.
• Thiết bị phải được kiểm định và hiệu chuẩn định kỳ tại các giếng chuẩn đạt tiêu chuẩn quốc gia hoặc quốc tế để xác định chính xác các hệ số nhạy cảm và hệ số bóc mòn phổ.

Quy trình chuẩn bị và kiểm tra trước khi đo

• Trước khi tiến hành đo tại thực địa, kỹ thuật viên phải kiểm tra tình trạng hoạt động của toàn bộ hệ thống thiết bị, bao gồm đầu đo, cáp tời, máy ghi và nguồn cấp điện.
• Thực hiện phép đo kiểm tra độ ổn định của thiết bị bằng nguồn chuẩn kiểm tra (test source) tại hiện trường trước và sau mỗi ca làm việc để đảm bảo sai số nằm trong giới hạn cho phép.
• Thu thập đầy đủ các thông tin về lỗ khoan như đường kính, chiều sâu, trạng thái dung dịch khoan (mật độ, mực nước) và sự hiện diện của ống chống để phục vụ cho việc hiệu chỉnh kết quả đo sau này.

Hiệu lực thi hành

Tiêu chuẩn quốc gia TCVN 13589-4:2022 có hiệu lực kể từ ngày công bố. Việc áp dụng tiêu chuẩn này góp phần nâng cao chất lượng tài liệu địa vật lý lỗ khoan, đảm bảo tính đồng bộ, chính xác và an toàn bức xạ trong công tác điều tra, thăm dò khoáng sản tại Việt Nam.