Tiêu chuẩn quốc gia TCVN 12752:2019 (hoàn toàn tương đương với ISO 11037:2011) về Phân tích cảm quan - Hướng dẫn đánh giá cảm quan màu sắc của sản phẩm là văn bản kỹ thuật quan trọng quy định các nguyên tắc, điều kiện và phương pháp nhằm đảm bảo tính chính xác, khách quan trong việc đánh giá màu sắc của các loại sản phẩm bằng cơ quan thị giác của con người.

Phạm vi áp dụng và đối tượng điều chỉnh

Tiêu chuẩn này đưa ra các hướng dẫn chung áp dụng cho việc đánh giá cảm quan màu sắc của nhiều loại sản phẩm khác nhau, bao gồm cả thực phẩm và phi thực phẩm (như chất lỏng, chất rắn, chất bột hoặc kem nhão). Đối tượng áp dụng tiêu chuẩn bao gồm các phòng thử nghiệm cảm quan, các chuyên gia đánh giá, các doanh nghiệp sản xuất và các cơ quan kiểm định chất lượng sản phẩm muốn thiết lập một quy trình đánh giá màu sắc chuẩn hóa.

Các quy định cốt lõi về điều kiện đánh giá cảm quan màu sắc

• Yêu cầu đối với người đánh giá (thành viên hội đồng): Người tham gia đánh giá cảm quan màu sắc phải được kiểm tra thị lực nghiêm ngặt, đặc biệt là khả năng phân biệt màu sắc và phát hiện các hội chứng mù màu (như sử dụng bài kiểm tra Ishihara). Họ cần được đào tạo chuyên sâu về các thuật ngữ mô tả màu sắc, khả năng nhận biết các sai khác nhỏ về sắc thái, độ sáng và độ bão hòa của màu sắc sản phẩm.
• Yêu cầu về nguồn sáng và buồng quan sát: Ánh sáng là yếu tố quyết định đến độ chính xác của phép đánh giá màu sắc. Tiêu chuẩn yêu cầu sử dụng các nguồn sáng nhân tạo chuẩn hóa (như nguồn sáng D65 mô phỏng ánh sáng ban ngày tự nhiên, hoặc nguồn sáng A, C tùy theo yêu cầu cụ thể của sản phẩm). Cường độ chiếu sáng phải được duy trì ổn định, đồng đều trên toàn bộ bề mặt mẫu và không gây ra hiện tượng chói lóa cho người quan sát.
• Môi trường xung quanh khu vực thử nghiệm: Phòng thử nghiệm cảm quan màu sắc phải có thiết kế trung tính. Các bức tường, trần nhà, bàn ghế và trang phục của người thử nghiệm phải có màu xám mờ trung tính (thường là màu xám Munsell N5 hoặc N7) để tránh hiện tượng phản xạ màu sắc hoặc gây nhiễu loạn thị giác của người đánh giá.

Quy trình chuẩn bị và trình bày mẫu thử

• Tính đồng nhất của mẫu: Các mẫu thử đưa ra đánh giá phải đồng nhất về kích thước, hình dạng, độ dày và nhiệt độ. Đối với các sản phẩm không đồng nhất tự nhiên (như hạt, bột thô), cần áp dụng các biện pháp xử lý cơ học phù hợp hoặc sử dụng các dụng cụ chứa chuyên dụng để tạo ra một bề mặt quan sát đồng đều nhất có thể.
• Cách thức trình bày mẫu: Mẫu phải được đặt trong các vật chứa không màu, không phát quang hoặc có màu trung tính. Khi so sánh giữa các mẫu với nhau hoặc so sánh mẫu thử với mẫu chuẩn, chúng phải được đặt sát cạnh nhau dưới cùng một góc nhìn (thường là góc 45 độ so với nguồn sáng và hướng nhìn vuông góc 90 độ, hoặc ngược lại) để hạn chế tối đa sai lệch do góc phản xạ ánh sáng.

Các phương pháp đánh giá màu sắc sản phẩm

• Phương pháp so sánh trực tiếp: Người đánh giá tiến hành so sánh trực tiếp mẫu thử với một mẫu chuẩn vật lý hoặc các bảng màu chuẩn được thừa nhận rộng rãi (như hệ thống màu Munsell) để xác định mức độ tương đồng hoặc sai lệch màu sắc.
• Phương pháp sử dụng thang đo cảm quan: Sử dụng các thang đo khoảng cách, thang điểm hoặc thang mô tả để định lượng các thuộc tính màu sắc của sản phẩm bao gồm sắc độ (hue), độ sáng (value/lightness) và độ bão hòa (chroma).
• Phương pháp đánh giá sự khác biệt: Áp dụng các phép thử so hàng, phép thử tam giác hoặc phép thử hai - ba để xác định xem người tiêu dùng hoặc chuyên gia có thể nhận biết được sự khác biệt về màu sắc giữa các lô sản phẩm khác nhau hay không.

Hiệu lực thi hành

Tiêu chuẩn quốc gia TCVN 12752:2019 (ISO 11037:2011) có hiệu lực áp dụng kể từ ngày được công bố bởi cơ quan nhà nước có thẩm quyền, đóng vai trò là cơ sở kỹ thuật thống nhất cho các hoạt động phân tích cảm quan màu sắc tại Việt Nam.