Tiêu chuẩn quốc gia TCVN 11183:2015 (hoàn toàn tương đương với ISO 8587:2006 cùng sửa đổi 1:2013) quy định về phương pháp luận xếp hạng trong phân tích cảm quan. Dưới đây là tóm tắt chi tiết nội dung Phần mở đầu và các điều khoản đầu tiên (từ Điều 1 đến Điều 4) của tiêu chuẩn này.

Điều 1: Phạm vi áp dụng

Điều khoản này xác định rõ giới hạn và mục đích sử dụng của phương pháp xếp hạng cảm quan. Các nội dung cốt lõi bao gồm:

• Mục đích phương pháp: Phương pháp xếp hạng được thiết kế để cho phép so sánh và sắp xếp một loạt các mẫu thử (tối thiểu từ ba mẫu trở lên) theo một trình tự nhất định. Trình tự này dựa trên cường độ của một thuộc tính cảm quan cụ thể (ví dụ: độ ngọt, độ cứng, màu sắc) hoặc dựa trên mức độ ưa thích tổng thể của người thử.
• Phạm vi ứng dụng: Phương pháp này rất linh hoạt, được áp dụng hiệu quả trong các trường hợp như sàng lọc sơ bộ các mẫu thử, đánh giá sự khác biệt giữa các công thức sản phẩm, đào tạo và kiểm tra năng lực của người đánh giá cảm quan, hoặc khảo sát thị hiếu người tiêu dùng.
• Tính hiệu quả: Đây là phương pháp nhanh chóng, đơn giản và không đòi hỏi người đánh giá phải được đào tạo quá chuyên sâu khi so sánh với các phương pháp định lượng phức tạp khác (như phương pháp mô tả profile).

Điều 2: Tài liệu viện dẫn

Để áp dụng tiêu chuẩn này một cách chính xác và đồng bộ, người sử dụng cần tham chiếu đến tài liệu nền tảng sau:

• TCVN 11182 (ISO 5492): Tiêu chuẩn về Phân tích cảm quan - Thuật ngữ và định nghĩa. Việc viện dẫn này đảm bảo các khái niệm, thuật ngữ chuyên ngành được hiểu và áp dụng thống nhất, tránh các sai lệch trong quá trình thiết kế và phân tích kết quả thử nghiệm.

Điều 3: Thuật ngữ và định nghĩa

Tiêu chuẩn làm rõ các khái niệm cơ bản được sử dụng xuyên suốt trong phương pháp xếp hạng cảm quan, bao gồm:

• Xếp hạng (Ranking): Là quá trình sắp xếp các mẫu thử theo thứ tự tăng dần hoặc giảm dần của cường độ một thuộc tính cảm quan hoặc theo mức độ ưa thích.
• Người đánh giá (Assessor): Bất kỳ cá nhân nào tham gia vào phép thử cảm quan. Tiêu chuẩn phân biệt rõ giữa người đánh giá chưa qua đào tạo (người tiêu dùng thông thường) và người đánh giá đã qua đào tạo (chuyên gia cảm quan) tùy thuộc vào mục tiêu của phép thử.
• Mẫu thử (Sample): Đơn vị sản phẩm hoặc vật chất được chuẩn bị và trình bày cho người đánh giá để thực hiện phép thử cảm quan.

Điều 4: Nguyên tắc của phương pháp

Nguyên tắc cốt lõi của phương pháp xếp hạng được quy định cụ thể nhằm đảm bảo tính khách quan và chính xác về mặt thống kê:

• Trình bày mẫu: Người đánh giá nhận được một bộ mẫu thử đã được mã hóa bằng các ký hiệu ngẫu nhiên (thường là số có ba chữ số) để loại bỏ hoàn toàn các định kiến chủ quan. Các mẫu có thể được giới thiệu đồng thời hoặc theo một trình tự nối tiếp được thiết kế sẵn.
• Nhiệm vụ của người đánh giá: Người đánh giá tiến hành cảm nhận, so sánh trực tiếp các mẫu với nhau, sau đó sắp xếp chúng theo một dãy thứ tự liên tục từ thấp đến cao (hoặc ngược lại) dựa trên tiêu chí được yêu cầu (thuộc tính cảm quan hoặc mức độ ưa thích).
• Quy tắc đồng hạng (Liên kết): Tiêu chuẩn cho phép thiết lập quy tắc có cho phép người đánh giá xếp hai hoặc nhiều mẫu ở cùng một vị trí (đồng hạng) hay không, tùy thuộc vào yêu cầu cụ thể của thiết kế thử nghiệm và phương pháp xử lý số liệu thống kê sau đó.