Tiêu chuẩn Việt Nam TCVN 7249:2003 do Bộ Khoa học và Công nghệ ban hành quy định về tiêu chuẩn thực hành đo liều áp dụng cho thiết bị chiếu xạ chùm tia electron và bức xạ hãm (Bremsstrahlung) dùng để xử lý thực phẩm. Đây là văn bản kỹ thuật nền tảng nhằm đảm bảo tính chính xác, an toàn và hiệu quả trong việc ứng dụng công nghệ bức xạ vào bảo quản và chế biến thực phẩm.

Phạm vi áp dụng và giới hạn năng lượng bức xạ

• Tiêu chuẩn này đưa ra các quy trình thực hành đo liều lượng bức xạ để vận hành và kiểm soát các thiết bị chiếu xạ sử dụng chùm tia electron và bức xạ hãm trong xử lý thực phẩm.
• Giới hạn năng lượng tối đa đối với chùm tia electron được quy định là 10 MeV nhằm ngăn ngừa hiện tượng kích hoạt phóng xạ trong thực phẩm được chiếu xạ.
• Giới hạn năng lượng tối đa đối với bức xạ hãm (Bremsstrahlung) là 5 MeV để đảm bảo an toàn tuyệt đối cho người tiêu dùng và giữ nguyên giá trị dinh dưỡng của sản phẩm.
• Tiêu chuẩn hỗ trợ việc xác định liều hấp thụ tối thiểu cần thiết để đạt hiệu quả công nghệ (như diệt khuẩn, kiểm soát côn trùng, ức chế nảy mầm) và liều hấp thụ tối đa cho phép để tránh làm suy giảm chất lượng thực phẩm.

Ý nghĩa và tầm quan trọng của việc đo liều lượng

• Việc đo liều lượng chính xác là cơ sở pháp lý và kỹ thuật để chứng minh quá trình xử lý thực phẩm bằng bức xạ tuân thủ các quy định an toàn sinh học và vệ sinh thực phẩm của cơ quan quản lý.
• Đo liều giúp kiểm soát tính đồng nhất của liều hấp thụ trong toàn bộ thể tích lô hàng, ngăn ngừa tình trạng thiếu liều (không đạt hiệu quả xử lý) hoặc quá liều (gây biến chất, hỏng sản phẩm).
• Hỗ trợ thiết lập bản đồ phân bố liều lượng để xác định chính xác các vị trí nhận liều cực đại và cực tiểu trong cấu trúc hình học của thùng hàng thực phẩm.

Yêu cầu đối với hệ đo liều và thiết bị đo

• Hệ đo liều được sử dụng phải được hiệu chuẩn định kỳ và có tính liên kết chuẩn đo lường quốc gia hoặc quốc tế được công nhận.
• Việc lựa chọn chất đo liều (liều kế) phải căn cứ vào dải liều lượng dự kiến, điều kiện môi trường vận hành (nhiệt độ, độ ẩm, ánh sáng) và độ ổn định của chất đo liều trước và sau khi chiếu xạ.
• Các loại liều kế thường dùng bao gồm liều kế hóa học, liều kế màng mỏng polymer hoặc các hệ thống đo liều quang học chuyên dụng phù hợp với đặc tính của chùm tia electron tốc độ cao và bức xạ hãm.

Quy trình đo liều và kiểm soát vận hành thiết bị chiếu xạ

• Đo liều khảo sát ban đầu (Characterization): Tiến hành đo liều để xác định các đặc tính kỹ thuật vận hành của thiết bị chiếu xạ, bao gồm năng lượng chùm tia, dòng điện chùm tia, tốc độ quét và sự phân bố liều lượng trên bề mặt quét của thiết bị.
• Xác nhận vận hành (Operational Qualification): Đánh giá tính năng của thiết bị chiếu xạ khi không có tải và khi có tải giả để đảm bảo thiết bị hoạt động ổn định, chính xác theo các thông số thiết kế ban đầu.
• Xác nhận hiệu năng (Performance Qualification): Thực hiện đo liều trên sản phẩm thực tế hoặc sản phẩm mô phỏng để xác định bản đồ phân bố liều, tìm ra vị trí liều cực đại và liều cực tiểu, từ đó thiết lập các thông số vận hành tối ưu cho từng loại thực phẩm cụ thể.
• Kiểm soát quá trình định kỳ (Routine Monitoring): Thực hiện đo liều định kỳ trong suốt quá trình chiếu xạ thương mại để giám sát tính ổn định của hệ thống và đảm bảo mọi lô hàng thực phẩm đều được xử lý đạt chuẩn quy định.

Yêu cầu về quản lý hồ sơ và tài liệu lưu trữ

• Mọi dữ liệu liên quan đến quá trình đo liều, chứng chỉ hiệu chuẩn thiết bị, kết quả đo liều trên sản phẩm và các thông số vận hành thiết bị chiếu xạ phải được ghi chép đầy đủ, trung thực và lưu trữ an toàn.
• Hồ sơ lưu trữ phải đảm bảo khả năng truy xuất nguồn gốc rõ ràng, phục vụ hiệu quả cho công tác thanh tra, kiểm tra của các cơ quan quản lý nhà nước có thẩm quyền về an toàn thực phẩm và an toàn bức xạ.