Tiêu chuẩn quốc gia TCVN 12103:2017 (hoàn toàn tương đương với tiêu chuẩn quốc tế ISO 16439:2014) về Thông tin và tư liệu - Phương pháp và thủ tục đánh giá tác động của thư viện được công bố bởi Bộ Khoa học và Công nghệ vào năm 2017, nhằm cung cấp các phương pháp, thủ tục và chỉ dẫn kỹ thuật chuẩn hóa để đo lường, đánh giá tác động của các loại hình thư viện đối với cá nhân và xã hội.

Tiêu chuẩn này áp dụng rộng rãi cho tất cả các loại hình thư viện trên cả nước, bao gồm thư viện đại học, thư viện công cộng, thư viện chuyên ngành và thư viện trường học. Đối tượng áp dụng trực tiếp là các cán bộ quản lý thư viện, các nhà nghiên cứu, cơ quan chủ quản và các bên liên quan có nhu cầu đánh giá giá trị thực tế, hiệu quả hoạt động và tầm ảnh hưởng của dịch vụ thư viện đối với cộng đồng người sử dụng.

Đánh giá tác động là quá trình đo lường những thay đổi mang tính tích cực đối với cá nhân hoặc nhóm người sử dụng dịch vụ thư viện. Mục tiêu của việc đánh giá tác động bao gồm:

• Xác định sự thay đổi về mặt nhận thức, kiến thức, kỹ năng, thái độ và hành vi của người sử dụng sau khi tiếp cận các dịch vụ, tài nguyên thông tin của thư viện.
• Chứng minh đóng góp cụ thể của thư viện vào sự phát triển kinh tế, văn hóa, xã hội của cộng đồng địa phương hoặc kết quả học tập, giảng dạy và nghiên cứu khoa học trong môi trường giáo dục.
• Cung cấp các bằng chứng khoa học và khách quan phục vụ công tác vận động chính sách, giải trình với các cơ quan quản lý cấp trên và tối ưu hóa việc phân bổ nguồn ngân sách hoạt động cho thư viện.

Tiêu chuẩn hướng dẫn cách thức tận dụng các nguồn dữ liệu sẵn có kết hợp với các phương pháp điều tra chuyên sâu để nhận diện tác động:

• Sử dụng dữ liệu thống kê định kỳ hàng năm của thư viện (như lượt mượn trả tài liệu, lượt truy cập cơ sở dữ liệu, số lượng bạn đọc đăng ký mới) để làm cơ sở dữ liệu nền tảng.
• Thực hiện các cuộc điều tra, khảo sát mức độ hài lòng của người sử dụng nhằm thu thập phản hồi trực tiếp về chất lượng dịch vụ và các giá trị gia tăng mà thư viện mang lại.
• Ứng dụng các phần mềm phân tích dữ liệu định tính chuyên dụng để kết nối các dữ liệu phi cấu trúc (như ý kiến phản hồi tự do, phỏng vấn sâu) với các khái niệm lý thuyết thông qua quy trình mã hóa dữ liệu khoa học.

Tiêu chuẩn phân tích sâu sắc và đưa ra các ví dụ thực tiễn về phương pháp đánh giá phù hợp cho từng mô hình thư viện khác nhau:

• Thư viện đại học và thư viện trường học: Tập trung mạnh mẽ vào việc đánh giá kết quả học tập, năng lực thông tin và hiệu quả nghiên cứu của sinh viên, học sinh và giảng viên. Các phương pháp đánh giá tiêu chuẩn hóa thường được ưu tiên áp dụng tại đây để dễ dàng so sánh mục tiêu và kết quả hoạt động giữa các cơ sở giáo dục khác nhau.
• Thư viện công cộng: Hướng tới việc đánh giá các chương trình phát triển cộng đồng, chẳng hạn như chương trình làm đồ thủ công, hoạt động văn hóa nghệ thuật, hoặc các chương trình liên kết xã hội như chương trình chăm sóc trẻ em lứa tuổi học đường (ví dụ mô hình phối hợp với Hiệp hội Thanh niên Cơ đốc YMCA). Tác động được đo lường qua sự gắn kết cộng đồng và sự phát triển kỹ năng cá nhân của người tham gia.
• Thư viện chuyên ngành: Tập trung vào các đánh giá nội bộ nhằm đo lường hiệu quả hỗ trợ ra quyết định, tiết kiệm thời gian nghiên cứu và đóng góp trực tiếp vào hiệu suất công việc của tổ chức chủ quản.

Để đảm bảo tính chính xác, khách quan và có thể so sánh của kết quả đánh giá, tiêu chuẩn cung cấp các hướng dẫn kỹ thuật chi tiết về việc xây dựng bộ công cụ khảo sát:

• Thiết lập các câu hỏi kiểm soát tiêu chuẩn (được quy định chi tiết tại mục 8.6.3.4) nhằm đo lường chính xác năng lực thông tin của người dùng.
• Ví dụ về câu hỏi đánh giá năng lực thực tế: Xác định vị trí phù hợp nhất trong một cuốn sách để tìm kiếm thông tin xuất bản (nhằm kiểm tra kỹ năng nhận diện nguồn gốc tài liệu và tư duy nghiên cứu của học sinh, sinh viên).
• Xây dựng các chỉ số đo lường kết quả học tập cụ thể, giúp hồ sơ đánh giá trở nên phong phú, khoa học và có tính thuyết phục cao hơn so với các phương pháp đánh giá định lượng đơn thuần.

Tiêu chuẩn quốc gia TCVN 12103:2017 (ISO 16439:2014) có hiệu lực kể từ ngày ban hành theo quyết định của cơ quan nhà nước có thẩm quyền. Tiêu chuẩn này đóng vai trò là cẩm nang phương pháp luận quan trọng, giúp các thư viện tại Việt Nam từng bước chuẩn hóa quy trình đánh giá hoạt động theo tiêu chuẩn quốc tế, nâng cao vị thế và giá trị của thư viện trong kỷ nguyên số.