Tiêu chuẩn quốc gia TCVN 11763:2016 (hoàn toàn tương đương với tiêu chuẩn quốc tế ISO 23279:2010) về Thử không phá huỷ mối hàn - Thử siêu âm - Sự mô tả đặc tính của các chỉ thị trong mối hàn được ban hành bởi Bộ Khoa học và Công nghệ, đưa ra các hướng dẫn kỹ thuật chuyên sâu nhằm xác định và phân loại đặc tính của các chỉ thị khuyết tật trong mối hàn bằng phương pháp siêu âm.

Phạm vi và đối tượng áp dụng

Tiêu chuẩn này áp dụng đối với việc thử nghiệm siêu âm các mối hàn nóng chảy trong các vật liệu kim loại có chiều dày từ 8 mm trở lên. Quy trình này được thiết kế chủ yếu để xác định xem một chỉ thị phản xạ siêu âm là dạng phẳng (như vết nứt, thiếu ngấu, không thấu) hay không phải dạng phẳng (như rỗ khí, lẫn xỉ). Tiêu chuẩn này cũng có thể áp dụng cho các loại vật liệu hoặc chiều dày khác, miễn là các yêu cầu kỹ thuật đặc thù được thỏa mãn và có sự thỏa thuận thống nhất giữa các bên liên quan.

Điều 1: Phạm vi áp dụng chi tiết

• Quy định các hướng dẫn chi tiết về việc phân loại và mô tả đặc tính của các chỉ thị bên trong mối hàn bằng phương pháp siêu âm.
• Tập trung vào việc phân biệt giữa chỉ thị dạng phẳng (planar indications) và chỉ thị không phải dạng phẳng (non-planar indications) để làm cơ sở cho việc đánh giá mức độ chấp nhận của mối hàn.
• Xác định các bước thực hiện để đánh giá mức độ nghiêm trọng của các khuyết tật dựa trên hình dạng và đặc tính phản xạ của chúng dưới tác động của sóng siêu âm.

Điều 2: Tài liệu viện dẫn

Để áp dụng tiêu chuẩn này một cách chính xác, người sử dụng cần viện dẫn và kết hợp với các tiêu chuẩn cốt lõi sau:

• TCVN 5120 (ISO 9712) về đánh giá và chứng nhận trình độ chuyên môn nhân sự thử không phá hủy (NDT), đảm bảo kỹ thuật viên thực hiện có đủ năng lực chuyên môn.
• ISO 17640 về thử không phá hủy mối hàn - Thử siêu âm - Kỹ thuật, mức thử và đánh giá.
• ISO 11666 về thử không phá hủy mối hàn - Thử siêu âm - Mức chấp nhận đối với các chỉ thị khuyết tật.

Điều 3: Thuật ngữ và định nghĩa

Tiêu chuẩn đưa ra các định nghĩa chuẩn hóa để thống nhất cách hiểu và ngôn ngữ kỹ thuật trong ngành kiểm tra không phá hủy:

• Chỉ thị dạng phẳng (Planar indication): Là chỉ thị có kích thước đáng kể theo hai chiều và có chiều dày không đáng kể, thường có nguy cơ gây mất an toàn cao cho kết cấu (ví dụ: vết nứt, sự thiếu liên kết, thiếu ngấu).
• Chỉ thị không phải dạng phẳng (Non-planar indication): Là chỉ thị có kích thước ba chiều tương đương nhau, ít gây tập trung ứng suất hơn so với chỉ thị dạng phẳng (ví dụ: rỗ khí đơn lẻ, cụm rỗ khí, xỉ hàn dạng cầu).
• Chỉ thị chưa phân loại (Unclassified indication): Là các chỉ thị chưa đủ cơ sở dữ liệu hoặc tín hiệu phản hồi chưa rõ ràng để xếp vào nhóm phẳng hay không phẳng, đòi hỏi phải thực hiện các bước đánh giá bổ sung hoặc sử dụng đầu dò khác.

Điều 4: Nguyên lý và cơ sở của việc mô tả đặc tính

Việc mô tả đặc tính của các chỉ thị dựa trên sự tương tác vật lý của sóng siêu âm với khuyết tật bên trong mối hàn. Các yếu tố cốt lõi bao gồm:

• Biên độ xung phản hồi (Echo amplitude): Sự thay đổi biên độ khi di chuyển đầu dò giúp xác định hình dạng bề mặt và độ gồ ghề của khuyết tật.
• Độ nhạy hướng (Directional reflectivity): Khuyết tật dạng phẳng thường có tính định hướng cao, phản xạ sóng mạnh nhất ở một góc quét vuông góc cụ thể, trong khi khuyết tật không phẳng phản xạ sóng tương đối đồng đều ở nhiều hướng quét khác nhau.
• Kỹ thuật quét (Scanning techniques): Sử dụng kết hợp nhiều góc quét của đầu dò (đầu dò thẳng, đầu dò góc) để thu thập đầy đủ thông tin về hình học của chỉ thị từ nhiều phía.
• Phân tích phổ và pha của tín hiệu: Hỗ trợ đắc lực trong việc nhận diện các khuyết tật phức tạp nằm sát bề mặt hoặc trong vùng ảnh hưởng nhiệt của mối hàn.

Hiệu lực thi hành

Tiêu chuẩn quốc gia TCVN 11763:2016 (ISO 23279:2010) có hiệu lực kể từ ngày ban hành, đóng vai trò là công cụ kỹ thuật chuẩn hóa giúp các đơn vị chế tạo, kiểm định chất lượng nâng cao độ chính xác trong đánh giá an toàn các công trình, thiết bị có liên quan đến liên kết hàn kim loại.