Nghị định số 44/1998/NĐ-CP do Chính phủ ban hành về việc chuyển doanh nghiệp Nhà nước thành Công ty cổ phần nhằm mục tiêu đẩy mạnh tiến trình cổ phần hóa, huy động các nguồn lực xã hội và nâng cao hiệu quả hoạt động của các doanh nghiệp mà Nhà nước không cần nắm giữ 100% vốn đầu tư.

Phạm vi và đối tượng áp dụng

Nghị định này áp dụng đối với các doanh nghiệp nhà nước được quy định tại Điều 1 của Luật Doanh nghiệp nhà nước thuộc diện Nhà nước không cần tiếp tục nắm giữ 100% vốn đầu tư. Đối tượng được tham gia mua cổ phần bao gồm các tổ chức kinh tế, tổ chức xã hội, công dân Việt Nam, người Việt Nam định cư ở nước ngoài và người nước ngoài định cư tại Việt Nam. Việc bán cổ phần cho các tổ chức, cá nhân nước ngoài không định cư tại Việt Nam được thực hiện theo quy định riêng của Thủ tướng Chính phủ. Nhà nước bảo hộ quyền sở hữu và mọi quyền lợi hợp pháp của các tổ chức, cá nhân mua cổ phần.

Mục tiêu của việc cổ phần hóa

• Huy động vốn của toàn xã hội (bao gồm cá nhân, tổ chức trong và ngoài nước) để đầu tư đổi mới công nghệ, tạo thêm việc làm, phát triển doanh nghiệp, nâng cao sức cạnh tranh và thay đổi cơ cấu doanh nghiệp nhà nước.
• Tạo điều kiện để người lao động trong doanh nghiệp có cổ phần và những người góp vốn thực sự làm chủ; thay đổi phương thức quản lý nhằm tạo động lực thúc đẩy doanh nghiệp kinh doanh hiệu quả, tăng tài sản Nhà nước và nâng cao thu nhập cho người lao động.

Các hình thức cổ phần hóa doanh nghiệp nhà nước

Cổ phần hóa được tiến hành theo một trong bốn hình thức sau đây:

• Giữ nguyên giá trị phần vốn Nhà nước hiện có tại doanh nghiệp, đồng thời phát hành thêm cổ phiếu để thu hút thêm vốn phát triển doanh nghiệp.
• Bán một phần giá trị thuộc phần vốn Nhà nước hiện có tại doanh nghiệp.
• Tách một bộ phận của doanh nghiệp có đủ điều kiện để tiến hành cổ phần hóa riêng biệt.
• Bán toàn bộ giá trị hiện có thuộc vốn Nhà nước tại doanh nghiệp để chuyển đổi hoàn toàn thành công ty cổ phần.

Quy định về mua cổ phần lần đầu và giới hạn sở hữu

Để đảm bảo tính khách quan và cơ cấu sở hữu hợp lý, Nghị định quy định giới hạn tỷ lệ mua cổ phần lần đầu như sau:

• Đối với doanh nghiệp Nhà nước giữ cổ phần chi phối hoặc cổ phần đặc biệt: Một pháp nhân được mua không quá 10% tổng số cổ phần; một cá nhân được mua không quá 5% tổng số cổ phần của doanh nghiệp.
• Đối với doanh nghiệp Nhà nước không nắm cổ phần chi phối hoặc cổ phần đặc biệt: Một pháp nhân được mua không quá 20% tổng số cổ phần; một cá nhân được mua không quá 10% tổng số cổ phần của doanh nghiệp.
• Đối với doanh nghiệp Nhà nước không tham gia cổ phần: Không hạn chế số lượng cổ phần mà mỗi pháp nhân và cá nhân được mua, nhưng phải bảo đảm số lượng cổ đông tối thiểu theo quy định của Luật Công ty.
• Chuyển đổi nợ thành cổ phần: Phần vốn doanh nghiệp đã vay của người lao động trước khi cổ phần hóa, nếu được người lao động chấp thuận, sẽ được chuyển đổi thành cổ phần của công ty.
• Hạn chế đối với đối tượng phòng chống tham nhũng: Các đối tượng quy định tại khoản 2 Điều 13 Pháp lệnh Chống tham nhũng chỉ được mua cổ phần giá ưu đãi không vượt quá mức cổ phần bình quân của các cổ đông trong doanh nghiệp.

Phương thức bán cổ phần và quản lý cổ phiếu

• Cổ phần phải được thông báo bán công khai tại doanh nghiệp cổ phần hóa hoặc bán thông qua các ngân hàng thương mại, công ty tài chính, các sở hoặc trung tâm giao dịch chứng khoán.
• Bộ Tài chính thống nhất quản lý mẫu in ấn và cung cấp tờ cổ phiếu. Doanh nghiệp cổ phần hóa có trách nhiệm bảo đảm cho các cổ đông nhận được cổ phiếu chậm nhất là 30 ngày kể từ khi kết thúc thời hạn phát hành.

Nguyên tắc xác định giá trị doanh nghiệp

• Giá trị thực tế của doanh nghiệp là giá trị toàn bộ tài sản hiện có của doanh nghiệp tại thời điểm cổ phần hóa được người mua và người bán chấp nhận. Giá trị thực tế phần vốn Nhà nước là giá trị thực tế của doanh nghiệp sau khi đã trừ đi các khoản nợ phải trả.
• Các yếu tố xác định giá trị thực tế bao gồm: Số liệu sổ sách kế toán; giá trị thực tế của tài sản dựa trên hiện trạng chất lượng, tính năng kỹ thuật, nhu cầu sử dụng và giá thị trường tại thời điểm cổ phần hóa.
• Lợi thế kinh doanh của doanh nghiệp (vị trí địa lý, uy tín thương hiệu) được tính toán dựa trên tỷ suất lợi nhuận thực hiện trên vốn kinh doanh bình quân 3 năm trước khi cổ phần hóa, nhưng chỉ được tính tối đa 30% vào giá trị thực tế của doanh nghiệp.
• Không nhất thiết phải thuê kiểm toán độc lập để xác định giá trị doanh nghiệp, trừ trường hợp doanh nghiệp không thực hiện đúng quy định pháp luật về kế toán, thống kê. Chi phí thuê kiểm toán được tính vào chi phí cổ phần hóa.

Chính sách ưu đãi đối với doanh nghiệp cổ phần hóa

• Được hưởng các ưu đãi đầu tư theo quy định của Luật Khuyến khích đầu tư trong nước (sửa đổi). Trường hợp không đủ điều kiện hưởng ưu đãi theo luật này, doanh nghiệp vẫn được giảm 50% thuế thu nhập doanh nghiệp trong 2 năm liên tiếp kể từ khi chuyển sang hoạt động theo Luật Công ty.
• Được miễn lệ phí trước bạ khi chuyển quyền quản lý và sử dụng tài sản từ doanh nghiệp nhà nước sang công ty cổ phần.
• Được tiếp tục vay vốn tại các ngân hàng thương mại, công ty tài chính, tổ chức tín dụng nhà nước với cơ chế và lãi suất ưu đãi như đối với doanh nghiệp nhà nước.
• Được tiếp tục thực hiện hoạt động xuất nhập khẩu hàng hóa theo các chế độ quy định hiện hành trước khi cổ phần hóa.
• Được chủ động sử dụng số dư bằng tiền của quỹ khen thưởng và quỹ phúc lợi chia cho người lao động (không phải nộp thuế thu nhập) để mua cổ phần. Các công trình phúc lợi hiện vật (nhà văn hóa, bệnh xá, câu lạc bộ...) được duy trì làm tài sản tập thể do công ty quản lý dưới sự giám sát của Công đoàn.
• Các chi phí thực tế, hợp lý phục vụ quá trình cổ phần hóa được trừ vào tiền bán cổ phần thuộc vốn Nhà nước theo quy định của Bộ Tài chính.

Chính sách ưu đãi đối với người lao động

• Mua cổ phần giá ưu đãi: Người lao động được mua cổ phần với mức giảm giá 30% so với các đối tượng khác. Mỗi năm công tác cho Nhà nước được mua tối đa 10 cổ phần (mệnh giá 100.000 đồng/cổ phần). Tổng giá trị ưu đãi không quá 20% giá trị vốn Nhà nước tại doanh nghiệp (hoặc không quá 30% đối với doanh nghiệp có vốn tự tích lũy từ 40% trở lên). Người lao động có quyền chuyển nhượng, thừa kế cổ phần này.
• Chính sách cho người lao động nghèo: Người lao động nghèo được hoãn trả tiền mua cổ phần ưu đãi trong 3 năm đầu (vẫn được hưởng cổ tức) và trả dần trong thời hạn tối đa 10 năm không tính lãi suất. Số cổ phần trả dần này không được chuyển nhượng khi chưa thanh toán hết nợ cho Nhà nước.
• Chính sách lao động dôi dư: Doanh nghiệp có trách nhiệm sắp xếp, sử dụng tối đa lao động hiện có. Nếu sau 12 tháng kể từ khi cổ phần hóa, do thay đổi công nghệ hoặc cơ cấu lại mà người lao động bị mất việc làm thì sẽ được giải quyết chế độ theo quy định hiện hành của Chính phủ.

Quản lý và sử dụng tiền bán cổ phần thuộc vốn Nhà nước

Số tiền thu được từ bán cổ phần thuộc vốn Nhà nước sau khi trừ chi phí cổ phần hóa được cơ quan có thẩm quyền sử dụng vào các mục đích:

• Đào tạo, đào tạo lại để giải quyết việc làm mới cho người lao động.
• Trợ cấp cho số lao động dôi dư.
• Bổ sung vốn cho các doanh nghiệp nhà nước cần ưu tiên củng cố và đầu tư cho các doanh nghiệp nhà nước đã cổ phần hóa theo phương án được duyệt.

Thẩm quyền quyết định và thủ tục hành chính

• Thẩm quyền lựa chọn doanh nghiệp: Bộ trưởng, Chủ tịch UBND cấp tỉnh quyết định lựa chọn doanh nghiệp cổ phần hóa thuộc quyền quản lý. Đối với Tổng công ty 91, Hội đồng quản trị lập danh sách báo cáo Thủ tướng Chính phủ phê duyệt. Đối với Tổng công ty 90, Hội đồng quản trị báo cáo Bộ trưởng hoặc Chủ tịch UBND cấp tỉnh quyết định.
• Thẩm quyền quyết định giá trị doanh nghiệp: Bộ trưởng Bộ Tài chính quyết định đối với doanh nghiệp có vốn nhà nước trên sổ sách kế toán trên 10 tỷ đồng. Đối với doanh nghiệp từ 10 tỷ đồng trở xuống, thẩm quyền thuộc về Bộ trưởng quản lý ngành, Chủ tịch UBND cấp tỉnh hoặc Hội đồng quản trị Tổng công ty 91.
• Thẩm quyền phê duyệt phương án: Thủ tướng Chính phủ phê duyệt phương án và quyết định chuyển đổi đối với doanh nghiệp có vốn nhà nước trên 10 tỷ đồng. Bộ trưởng và Chủ tịch UBND cấp tỉnh phê duyệt đối với doanh nghiệp từ 10 tỷ đồng trở xuống.
• Đăng ký kinh doanh: Quyết định chuyển đổi doanh nghiệp của cơ quan có thẩm quyền thay thế cho Giấy phép thành lập công ty cổ phần. Doanh nghiệp thực hiện đăng ký kinh doanh tại Sở Kế hoạch và Đầu tư sở tại, thời hạn cấp Giấy chứng nhận đăng ký kinh doanh là 7 ngày kể từ khi nhận đủ hồ sơ hợp lệ.
• Quản lý phần vốn Nhà nước tại công ty cổ phần: Bộ Tài chính phối hợp cử người trực tiếp quản lý phần vốn Nhà nước tại công ty cổ phần độc lập. Đối với việc cổ phần hóa một bộ phận, Hội đồng quản trị hoặc Giám đốc doanh nghiệp nhà nước sáng lập cử người quản lý. Cổ tức từ phần vốn Nhà nước được nộp về Ngân sách Nhà nước hoặc nộp về doanh nghiệp quản lý phần vốn đó tùy trường hợp cụ thể.

Hiệu lực thi hành

Nghị định 44/1998/NĐ-CP có hiệu lực thi hành sau 15 ngày kể từ ngày ký, thay thế hoàn toàn cho Nghị định số 28/CP ngày 07 tháng 5 năm 1996 và Nghị định số 25/CP ngày 26 tháng 3 năm 1997 của Chính phủ. Các văn bản trước đây về cổ phần hóa trái với Nghị định này đều bãi bỏ. Trong thời hạn 30 ngày kể từ ngày Nghị định có hiệu lực, Bộ Tài chính, Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội, Ngân hàng Nhà nước Việt Nam và các cơ quan liên quan có trách nhiệm ban hành văn bản hướng dẫn thực hiện.