Nghị định 115/2005/NĐ-CP do Chính phủ ban hành quy định về cơ chế tự chủ, tự chịu trách nhiệm của tổ chức khoa học và công nghệ công lập. Đây là một văn bản pháp lý mang tính đột phá, nhằm giải phóng sức sáng tạo, nâng cao tính chủ động, tự chịu trách nhiệm của các tổ chức khoa học và công nghệ, đồng thời thúc đẩy việc gắn kết nghiên cứu khoa học với sản xuất, kinh doanh và đào tạo nguồn nhân lực.

Phạm vi điều chỉnh và đối tượng áp dụng

Nghị định này quy định cơ chế tự chủ, tự chịu trách nhiệm về thực hiện nhiệm vụ, tài chính, tài sản, tổ chức bộ máy và biên chế của các tổ chức khoa học và công nghệ công lập. Đối tượng áp dụng bao gồm các tổ chức nghiên cứu khoa học, tổ chức nghiên cứu khoa học và phát triển công nghệ, tổ chức dịch vụ khoa học và công nghệ có tư cách pháp nhân, có con dấu và tài khoản riêng, được thành lập bởi cơ quan quản lý nhà nước có thẩm quyền.

Mục đích và nguyên tắc thực hiện cơ chế tự chủ

• Mục đích: Tăng cường trách nhiệm và tính chủ động, sáng tạo của tổ chức và Thủ trưởng tổ chức khoa học và công nghệ; tạo điều kiện gắn nghiên cứu với sản xuất, kinh doanh và xã hội hóa hoạt động khoa học công nghệ; tập trung đầu tư có trọng điểm và nâng cao hiệu quả hoạt động nhằm tăng cường tiềm lực khoa học công nghệ quốc gia.
• Nguyên tắc: Quyền tự chủ phải đi đôi với tự chịu trách nhiệm; thực hiện công khai, dân chủ trong mọi hoạt động; quản lý và sử dụng hiệu quả các nguồn lực được Nhà nước giao và các nguồn lực hợp pháp khác; bảo đảm hoàn thành chất lượng cao các nhiệm vụ được giao hoặc đặt hàng.

Quy định về chuyển đổi mô hình tổ chức và hoạt động

Nghị định phân loại các tổ chức khoa học và công nghệ công lập để áp dụng lộ trình chuyển đổi phù hợp:

• Tổ chức tự bảo đảm kinh phí hoạt động thường xuyên: Được chủ động lựa chọn chuyển đổi sang mô hình tổ chức khoa học và công nghệ tự trang trải kinh phí hoặc doanh nghiệp khoa học và công nghệ.
• Tổ chức chưa tự bảo đảm kinh phí hoạt động thường xuyên: Chậm nhất đến tháng 12 năm 2009 phải hoàn thành việc chuyển đổi sang một trong hai hình thức nêu trên, hoặc tiến hành sáp nhập, giải thể.
• Tổ chức nghiên cứu cơ bản, chiến lược, chính sách: Phục vụ quản lý nhà nước sẽ tiếp tục được ngân sách nhà nước bảo đảm kinh phí hoạt động thường xuyên theo nhiệm vụ được giao, đồng thời được sắp xếp lại, củng cố để nâng cao hiệu quả hoạt động.

Quyền tự chủ trong xác định nhiệm vụ và hoạt động sản xuất, kinh doanh

Các tổ chức khoa học và công nghệ công lập được trao quyền tự quyết lớn trong hoạt động chuyên môn và thương mại hóa sản phẩm:

• Xác định và thực hiện nhiệm vụ: Tự xác định nhiệm vụ khoa học công nghệ dựa trên định hướng ưu tiên của Nhà nước và nhu cầu xã hội; chủ động tham gia tuyển chọn, đấu thầu thực hiện các nhiệm vụ khoa học công nghệ của Nhà nước; tự quyết định biện pháp tổ chức thực hiện các nhiệm vụ được giao hoặc đặt hàng.
• Hợp tác và đầu tư: Được quyền ký kết hợp đồng nghiên cứu, dịch vụ với các tổ chức, cá nhân trong và ngoài nước; trực tiếp quyết định mời chuyên gia nước ngoài vào Việt Nam hoặc cử cán bộ ra nước ngoài công tác; quyết định đầu tư phát triển từ nguồn vốn vay, vốn huy động và quỹ phát triển hoạt động sự nghiệp.
• Hoạt động sản xuất, kinh doanh: Được cấp Giấy chứng nhận đăng ký kinh doanh để sản xuất, kinh doanh hàng hóa, dịch vụ thuộc lĩnh vực chuyên môn; được liên doanh, liên kết với các đối tác trong và ngoài nước; trực tiếp xuất nhập khẩu công nghệ và sản phẩm; tham gia đấu thầu các hợp đồng cung ứng hàng hóa, dịch vụ phù hợp.

Cơ chế tài chính, quản lý tài sản và các chính sách ưu đãi

Nghị định đổi mới căn bản phương thức quản lý tài chính nhằm tạo động lực kinh tế cho các đơn vị:

• Nguồn kinh phí hoạt động: Bao gồm ngân sách nhà nước cấp (kinh phí thực hiện nhiệm vụ khoán theo hợp đồng, kinh phí hoạt động thường xuyên theo lộ trình, vốn đầu tư xây dựng cơ bản, mua sắm trang thiết bị); nguồn thu từ hoạt động sự nghiệp (phí, lệ phí, dịch vụ, hợp đồng chuyển giao công nghệ, sản xuất kinh doanh); nguồn kinh phí hợp pháp khác (khấu hao tài sản, thanh lý tài sản, vốn vay, tài trợ).
• Cơ chế khoán chi và chi trả thu nhập: Áp dụng phương thức khoán chi đối với tất cả các nhiệm vụ khoa học công nghệ của Nhà nước. Đơn vị tự quyết định sử dụng kinh phí khoán để hoàn thành nhiệm vụ; bảo đảm chi trả lương tối thiểu theo quy định và tự cân đối khi Nhà nước điều chỉnh mức lương tối thiểu.
• Trích lập các quỹ và chi thu nhập tăng thêm: Sau khi trang trải chi phí và thực hiện nghĩa vụ với Nhà nước, phần chênh lệch thu lớn hơn chi được dùng để trích lập các quỹ, trong đó Quỹ phát triển hoạt động sự nghiệp phải đạt tối thiểu 30%. Số dư còn lại được tự quyết định chi thu nhập tăng thêm cho người lao động theo quy chế chi tiêu nội bộ.
• Chính sách ưu đãi đặc thù: Các tổ chức tự trang trải kinh phí được hưởng ưu đãi tín dụng, hỗ trợ lãi suất sau đầu tư; được hỗ trợ đầu tư phát triển; được quyền thanh lý, chuyển nhượng tài sản tự mua; được mở tài khoản ngân hàng thương mại; được thế chấp tài sản hình thành từ vốn vay; được góp vốn bằng tiền, tài sản, quyền sử dụng đất và quyền sở hữu trí tuệ để sản xuất kinh doanh.

Quyền tự chủ về tổ chức bộ máy, biên chế và quản lý nhân sự

Thủ trưởng tổ chức khoa học và công nghệ được trao quyền hạn rất lớn trong công tác quản trị nội bộ:

• Về tổ chức bộ máy: Quyết định sắp xếp, điều chỉnh cơ cấu tổ chức; thành lập, sáp nhập, giải thể các bộ phận, tổ chức trực thuộc; quyết định bổ nhiệm, miễn nhiệm cấp trưởng, cấp phó của các bộ phận trực thuộc; đề xuất nhân sự để cấp trên bổ nhiệm cấp phó của đơn vị.
• Về biên chế và tuyển dụng: Quyết định tổng số biên chế hàng năm dựa trên nhu cầu thực tế và năng lực tài chính; tự quyết định hình thức thi tuyển hoặc xét tuyển để tuyển dụng viên chức; ký hợp đồng làm việc và hợp đồng lao động đối với các vị trí không cần bố trí biên chế thường xuyên.
• Về sử dụng và quản lý cán bộ: Quyết định bố trí, điều động, biệt phái, cho thôi việc hoặc nghỉ hưu đối với cán bộ, viên chức; quyết định xếp lương, nâng bậc lương trước thời hạn hoặc vượt bậc trong cùng ngạch; quyết định bổ nhiệm vào ngạch viên chức từ nghiên cứu viên chính trở xuống; quyết định khen thưởng và kỷ luật theo quy định.

Trách nhiệm của Thủ trưởng đơn vị và các cơ quan quản lý nhà nước

Đi đôi với quyền tự chủ là cơ chế giám sát và trách nhiệm giải trình nghiêm ngặt:

• Trách nhiệm của Thủ trưởng đơn vị: Xây dựng đề án chuyển đổi mô hình hoạt động trình cấp có thẩm quyền phê duyệt trong năm 2006; phối hợp xây dựng quy chế dân chủ và quy chế chi tiêu nội bộ; thực hiện công tác kế toán, kiểm toán nội bộ, công khai tài chính và bảo toàn tài sản nhà nước; chịu trách nhiệm toàn diện trước pháp luật về mọi hoạt động và sai phạm xảy ra tại đơn vị.
• Trách nhiệm của Bộ Khoa học và Công nghệ: Chủ trì phối hợp với các Bộ, ngành xây dựng kế hoạch triển khai; ban hành tiêu chí phân loại tổ chức khoa học công nghệ; hướng dẫn cơ chế khoán kinh phí và nghiệm thu kết quả nghiên cứu; xây dựng khung pháp lý chuyển đổi đơn vị thành doanh nghiệp khoa học công nghệ.
• Trách nhiệm của Bộ Nội vụ và Bộ Tài chính: Bộ Nội vụ hướng dẫn về biên chế, tuyển dụng và ký hợp đồng làm việc. Bộ Tài chính hướng dẫn xây dựng quy chế chi tiêu nội bộ, khoán kinh phí hoạt động thường xuyên và giao quản lý tài sản nhà nước cho đơn vị.
• Trách nhiệm của các Bộ, ngành và địa phương: Thực hiện phân loại các tổ chức trực thuộc; phê duyệt đề án chuyển đổi và đôn đốc thực hiện; tiến hành thanh tra, kiểm tra, giải quyết khiếu nại tố cáo và xử lý nghiêm các quyết định sai trái của Thủ trưởng đơn vị trực thuộc.

Hiệu lực thi hành

Nghị định 115/2005/NĐ-CP có hiệu lực thi hành sau 15 ngày, kể từ ngày đăng Công báo. Các quy định trước đây trái với Nghị định này đều bị bãi bỏ. Bộ trưởng Bộ Quốc phòng, Bộ trưởng Bộ Công an và người đứng đầu các tổ chức chính trị, tổ chức chính trị - xã hội căn cứ đặc điểm cụ thể để quyết định việc áp dụng quy định tại Nghị định này cho các đơn vị trực thuộc.