Tiêu chuẩn Việt Nam TCVN 2259:1977 về Truyền động thanh răng - Dung sai là văn bản kỹ thuật cốt lõi quy định các yêu cầu về dung sai, cấp chính xác và phương pháp đánh giá độ chính xác đối với bộ truyền động thanh răng và bánh răng trụ ăn khớp.

Dưới đây là tóm tắt chi tiết nội dung Phần mở đầu và các điều khoản đầu tiên (từ Điều 1 đến Điều 4) của tiêu chuẩn:

Điều 1: Phạm vi áp dụng của tiêu chuẩn

• Tiêu chuẩn này áp dụng cho các truyền động thanh răng có bánh răng trụ ăn khớp với thanh răng, sử dụng biên dạng răng thân khai theo tiêu chuẩn quốc gia.
• Giới hạn áp dụng đối với các bộ truyền có môđun pháp tuyến (m) nằm trong khoảng từ 1 mm đến 25 mm.
• Tiêu chuẩn quy định dung sai cho các chi tiết đơn lẻ (thanh răng, bánh răng) cũng như dung sai lắp ráp của cả bộ truyền động nhằm đảm bảo tính lắp lẫn và khả năng vận hành tối ưu.

Điều 2: Quy định về các cấp chính xác chế tạo

• Tiêu chuẩn thiết lập hệ thống gồm 12 cấp chính xác cho truyền động thanh răng, được ký hiệu bằng các số từ 1 đến 12 theo thứ tự độ chính xác giảm dần (cấp 1 là cao nhất, cấp 12 là thấp nhất).
• Đối với các cấp chính xác siêu cao (cấp 1 và cấp 2), tiêu chuẩn chưa quy định trị số dung sai cụ thể mà sẽ do các bên thiết kế và chế tạo tự thỏa thuận dựa trên yêu cầu công nghệ đặc thù.
• Các cấp chính xác từ 3 đến 12 được quy định chi tiết các trị số sai lệch giới hạn và dung sai cho phép trong các bảng tra cứu kỹ thuật của tiêu chuẩn.
• Cho phép người thiết kế kết hợp các cấp chính xác khác nhau cho các chỉ tiêu chất lượng khác nhau của cùng một bộ truyền động (ví dụ: độ chính xác động học cao nhưng yêu cầu về độ làm việc êm ở mức trung bình) để tối ưu hóa chi phí chế tạo.

Điều 3: Các chỉ tiêu đánh giá độ chính xác của bộ truyền

Độ chính xác của truyền động thanh răng được phân tích và đánh giá dựa trên ba nhóm chỉ tiêu độc lập, bao gồm:

• Mức chính xác động học: Đánh giá sai số góc quay tích lũy hoặc sai số dịch chuyển của thanh răng sau một chu kỳ làm việc, đảm bảo tính truyền động chính xác về mặt vị trí và động học.
• Mức độ làm việc êm: Đánh giá các sai số chu kỳ, sai số biên dạng răng nhằm hạn chế tối đa hiện tượng rung động, tiếng ồn và tải trọng động phát sinh khi bộ truyền vận hành ở tốc độ cao.
• Mức tiếp xúc của răng: Đánh giá diện tích, hình dáng và vị trí của vết tiếp xúc thực tế giữa các bề mặt răng khi ăn khớp, quyết định khả năng phân bố tải trọng đều và độ bền mỏi của răng.

Điều 4: Quy định về khe hở mặt bên và dạng ăn khớp

• Tiêu chuẩn quy định cụ thể về khe hở mặt bên tối thiểu giữa các răng ăn khớp nhằm ngăn ngừa hiện tượng kẹt răng do giãn nở nhiệt trong quá trình làm việc hoặc do sai số lắp ráp hệ thống.
• Quy định các ký hiệu và phân loại dạng ăn khớp dựa trên trị số khe hở mặt bên, giúp người thiết kế dễ dàng lựa chọn chế độ lắp ghép phù hợp với điều kiện bôi trơn và nhiệt độ môi trường xung quanh.
• Xác định các sai lệch giới hạn cho phép đối với khoảng cách trục và độ không song song của các đường tâm trục nhằm đảm bảo vết tiếp xúc của răng đạt tiêu chuẩn kỹ thuật vận hành ổn định.