Tiêu chuẩn quốc gia TCVN 12898:2020 về Chất lượng đất - Hướng dẫn lựa chọn và áp dụng phương pháp sàng lọc được Bộ Khoa học và Công nghệ công bố, cung cấp các hướng dẫn mang tính nguyên tắc nhằm hỗ trợ việc lựa chọn và áp dụng các phương pháp sàng lọc nhanh để đánh giá chất lượng đất và các vật liệu giống đất.

Phạm vi và đối tượng áp dụng của tiêu chuẩn

Tiêu chuẩn này áp dụng đối với các cơ quan quản lý nhà nước về môi trường, các tổ chức tư vấn, phòng thí nghiệm và cá nhân thực hiện hoạt động quan trắc, khảo sát, đánh giá chất lượng đất. Tiêu chuẩn hướng dẫn cách thức thiết lập và triển khai các phương pháp sàng lọc nhằm xác định sự hiện diện của các chất ô nhiễm hoặc các thông số đặc trưng của đất ngay tại hiện trường hoặc trong điều kiện phòng thí nghiệm đơn giản.

Mục đích và nguyên tắc cốt lõi của phương pháp sàng lọc

• Sàng lọc được định nghĩa là việc sử dụng các kỹ thuật phân tích nhanh, có chi phí thấp và thời gian phản hồi ngắn để thu thập thông tin sơ bộ về sự phân bố và nồng độ của các chất trong đất.
• Mục đích chính là tối ưu hóa thiết kế mạng lưới lấy mẫu, giảm thiểu số lượng mẫu cần gửi đi phân tích bằng các phương pháp hóa học chuẩn trong phòng thí nghiệm vốn tốn kém và mất nhiều thời gian.
• Nguyên tắc phân loại mẫu dựa trên kết quả sàng lọc bao gồm ba nhóm chính: nhóm mẫu chắc chắn nằm dưới ngưỡng quy chuẩn, nhóm mẫu chắc chắn vượt ngưỡng quy chuẩn và nhóm mẫu nằm trong vùng nghi ngờ (cần phải phân tích kiểm chứng bằng phương pháp chuẩn).

Các tiêu chí lựa chọn phương pháp sàng lọc phù hợp

• Độ nhạy và độ đặc hiệu: Phương pháp được chọn phải có khả năng phát hiện chính xác chất mục tiêu ở nồng độ cần thiết, hạn chế tối đa hiện tượng nhiễu do các thành phần khác trong nền mẫu đất gây ra.
• Giới hạn phát hiện (LOD): Giới hạn phát hiện của phương pháp sàng lọc phải thấp hơn đáng kể so với giá trị ngưỡng hành động hoặc tiêu chuẩn quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về chất lượng đất tương ứng.
• Tính khả thi tại hiện trường: Xem xét các yếu tố về tính di động của thiết bị, thời gian cho kết quả, yêu cầu về nguồn điện, hóa chất sử dụng và mức độ ảnh hưởng của điều kiện thời tiết như nhiệt độ và độ ẩm.
• Hiệu quả kinh tế và nhân lực: Đánh giá chi phí trên mỗi mẫu phân tích, yêu cầu về trình độ chuyên môn của người vận hành và các biện pháp an toàn lao động khi tiếp xúc với hóa chất thuốc thử.

Phân loại các phương pháp sàng lọc phổ biến

• Phương pháp hóa học và hóa lý: Sử dụng các bộ kít thử nhanh (test kit), phương pháp so màu trực quan hoặc các thiết bị đo điện hóa cầm tay (như điện cực chọn lọc ion) để xác định nhanh pH, độ dẫn điện hoặc một số ion kim loại cụ thể.
• Phương pháp vật lý: Sử dụng các thiết bị phân tích hiện đại cầm tay như thiết bị huỳnh quang tia X (pXRF) để xác định hàm lượng tổng số của các kim loại nặng trong đất mà không cần phá mẫu phức tạp.
• Phương pháp sinh học (Bioassays): Sử dụng các sinh vật chỉ thị, enzym hoặc cảm biến sinh học (biosensors) để đánh giá độc tính sinh học tổng số hoặc phát hiện các nhóm chất hữu cơ độc hại như thuốc bảo vệ thực vật, dioxin.

Quy trình áp dụng và kiểm soát chất lượng (QA/QC)

• Thiết lập mối tương quan: Trước khi áp dụng rộng rãi, phải tiến hành thực nghiệm song song giữa phương pháp sàng lọc và phương pháp phân tích chuẩn trên một số lượng mẫu đại diện để thiết lập đường chuẩn tương quan.
• Xác định tỷ lệ sai số: Đánh giá và kiểm soát tỷ lệ dương tính giả (kết quả sàng lọc vượt ngưỡng nhưng thực tế dưới ngưỡng) và âm tính giả (kết quả sàng lọc dưới ngưỡng nhưng thực tế vượt ngưỡng). Trong đó, tỷ lệ âm tính giả phải được khống chế ở mức cực kỳ thấp để tránh bỏ sót ô nhiễm.
• Hiệu chuẩn và bảo dưỡng: Thiết bị sàng lọc phải được hiệu chuẩn định kỳ bằng các mẫu chuẩn tham chiếu (CRM) hoặc mẫu trắng để đảm bảo tính ổn định của phép đo.
• Kiểm soát điều kiện môi trường: Do kết quả sàng lọc tại hiện trường dễ bị ảnh hưởng bởi độ ẩm đất và nhiệt độ môi trường, người thực hiện phải tiến hành các bước tiền xử lý mẫu cơ bản như sấy khô sơ bộ hoặc rây loại bỏ sỏi đá khi cần thiết.

Hiệu lực thi hành

Tiêu chuẩn quốc gia TCVN 12898:2020 có hiệu lực áp dụng kể từ ngày ban hành. Tiêu chuẩn này đóng vai trò là tài liệu kỹ thuật nền tảng, định hướng cho việc xây dựng các phương án khảo sát đất chi tiết, giúp tiết kiệm ngân sách và nâng cao hiệu quả quản lý môi trường đất tại Việt Nam.