Pháp lệnh tổ chức và hoạt động hòa giải ở cơ sở năm 1998 được ban hành nhằm mục đích điều chỉnh các hoạt động hòa giải tại cộng đồng dân cư, góp phần giữ gìn đoàn kết nội bộ trong nhân dân, phòng ngừa vi phạm pháp luật và bảo đảm an ninh trật tự xã hội. Văn bản do Chủ tịch Quốc hội Nông Đức Mạnh ký ban hành, quy định chi tiết về tổ chức, nguyên tắc, phạm vi, phương thức tiến hành hòa giải và trách nhiệm của các cơ quan, tổ chức liên quan.

Phạm vi và đối tượng áp dụng

Pháp lệnh này áp dụng đối với tổ chức và hoạt động của Tổ hòa giải ở cơ sở, đồng thời được áp dụng đối với hoạt động hòa giải của các tổ chức thích hợp khác của nhân dân trong cộng đồng dân cư tại thôn, xóm, bản, ấp, tổ dân phố và các cụm dân cư khác. Đối với các Tổ hòa giải đã được thành lập trước ngày Pháp lệnh này có hiệu lực, cần căn cứ vào các quy định mới để tiến hành kiện toàn tổ chức và phát huy vai trò hoạt động.

Khái niệm và hình thức hòa giải ở cơ sở

• Khái niệm hòa giải: Là việc hướng dẫn, giúp đỡ, thuyết phục các bên đạt được thỏa thuận, tự nguyện giải quyết với nhau những việc vi phạm pháp luật và tranh chấp nhỏ nhằm giữ gìn đoàn kết trong nội bộ nhân dân, phòng ngừa, hạn chế vi phạm pháp luật, bảo đảm trật tự, an toàn xã hội trong cộng đồng dân cư.
• Hình thức thực hiện: Được tiến hành thông qua hoạt động của Tổ hòa giải hoặc các tổ chức tự quản thích hợp khác của nhân dân tại địa bàn dân cư, bảo đảm phù hợp với pháp luật, đạo đức xã hội và phong tục, tập quán tốt đẹp của nhân dân. Nhà nước khuyến khích và tạo điều kiện thuận lợi cho các hoạt động này.

Phạm vi hòa giải được phép và bị nghiêm cấm

• Các trường hợp được tiến hành hòa giải: Mâu thuẫn, xích mích giữa các cá nhân với nhau; các tranh chấp về quyền và lợi ích phát sinh từ quan hệ dân sự, hôn nhân và gia đình; các hành vi vi phạm pháp luật khác mà theo quy định chưa đến mức bị xử lý bằng biện pháp hình sự hoặc biện pháp hành chính.
• Các trường hợp không được hòa giải: Tội phạm hình sự (trừ trường hợp người bị hại không yêu cầu xử lý hình sự và không bị cơ quan nhà nước xử lý hành chính); hành vi vi phạm pháp luật bị xử lý hành chính; các vi phạm pháp luật và tranh chấp khác mà pháp luật quy định không được hòa giải.
• Hành vi bị nghiêm cấm: Nghiêm cấm mọi hành vi lợi dụng việc hòa giải để trốn tránh việc xử lý bằng các biện pháp hình sự hoặc biện pháp hành chính của cơ quan nhà nước có thẩm quyền.

Các nguyên tắc cốt lõi trong hoạt động hòa giải

• Phải phù hợp với đường lối, chính sách của Đảng, pháp luật của Nhà nước, đạo đức xã hội và phong tục, tập quán tốt đẹp của nhân dân.
• Tôn trọng sự tự nguyện của các bên tranh chấp; tuyệt đối không bắt buộc hoặc áp đặt các bên phải tiến hành hòa giải.
• Bảo đảm tính khách quan, công minh, có lý, có tình; giữ bí mật thông tin đời tư của các bên tranh chấp; tôn trọng quyền và lợi ích hợp pháp của người khác; không xâm phạm lợi ích của Nhà nước và lợi ích công cộng.
• Tiến hành kịp thời, chủ động, kiên trì nhằm ngăn chặn vi phạm pháp luật, hạn chế những hậu quả xấu có thể xảy ra và đạt được kết quả hòa giải tốt nhất.

Vai trò của các tổ chức và công tác quản lý nhà nước

• Vai trò của Mặt trận Tổ quốc và các tổ chức thành viên: Ủy ban Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, các tổ chức thành viên, tổ chức xã hội, tổ chức kinh tế, cơ quan nhà nước và đơn vị vũ trang có trách nhiệm phối hợp chặt chẽ, động viên nhân dân xây dựng, củng cố Tổ hòa giải và hỗ trợ các điều kiện cần thiết cho hoạt động hòa giải ở cơ sở.
• Quản lý nhà nước về hòa giải: Chính phủ thống nhất quản lý nhà nước về công tác hòa giải trên phạm vi cả nước. Bộ Tư pháp chịu trách nhiệm trước Chính phủ thực hiện quản lý nhà nước, chỉ đạo và hướng dẫn Ủy ban nhân dân các cấp thực hiện quản lý tại địa phương thông qua việc ban hành văn bản, hướng dẫn nghiệp vụ, bồi dưỡng chính sách pháp luật và sơ kết, tổng kết hoạt động.

Cơ cấu tổ chức và tiêu chuẩn của Tổ hòa giải

• Cơ cấu Tổ hòa giải: Gồm Tổ trưởng và các tổ viên. Nhân sự do Ủy ban Mặt trận Tổ quốc cấp xã phối hợp với các tổ chức thành viên lựa chọn, giới thiệu để nhân dân bầu và được Ủy ban nhân dân cùng cấp công nhận.
• Nhiệm vụ của Tổ trưởng: Phụ trách chung, phân công, điều hòa và phối hợp hoạt động giữa các tổ viên; phối hợp với các Tổ hòa giải khác khi cần thiết; tổ chức rút kinh nghiệm và báo cáo tình hình cho Ủy ban nhân dân và Ủy ban Mặt trận Tổ quốc cấp xã.
• Tiêu chuẩn tổ viên: Phải là người có phẩm chất đạo đức tốt, gương mẫu chấp hành chính sách, pháp luật và có uy tín trong nhân dân; có khả năng thuyết phục, vận động nhân dân thực hiện chính sách, pháp luật; tự nguyện, nhiệt tình và có tinh thần trách nhiệm trong công tác hòa giải.

Quy trình và phương thức tiến hành hòa giải

• Các trường hợp tiến hành: Do tổ viên chủ động hoặc tổ chức theo sáng kiến của mình; theo sáng kiến của Tổ trưởng; theo đề nghị của cơ quan, tổ chức, cá nhân khác; hoặc theo yêu cầu trực tiếp của một hoặc các bên tranh chấp.
• Người thực hiện: Một hoặc một số tổ viên tiến hành. Trong trường hợp cần thiết, có thể mời người ngoài Tổ hòa giải cùng tham gia. Nếu các bên tranh chấp ở các địa bàn khác nhau thì các Tổ hòa giải tương ứng phối hợp thực hiện.
• Phương thức thực hiện: Tiến hành bằng lời nói hoặc lập biên bản nếu các bên yêu cầu hoặc đồng ý. Tổ viên có thể gặp gỡ riêng từng bên hoặc gặp chung các bên; tìm hiểu nguyên nhân phát sinh mâu thuẫn, tham khảo ý kiến cơ quan hữu quan, phân tích và thuyết phục các bên tự nguyện đạt được thỏa thuận phù hợp pháp luật và đạo đức.
• Kết thúc hòa giải: Việc hòa giải kết thúc khi các bên đạt được thỏa thuận và tự nguyện thực hiện thỏa thuận đó. Tổ viên có trách nhiệm tiếp tục động viên, thuyết phục các bên thực hiện đúng cam kết.

Khen thưởng và xử lý vi phạm

• Khen thưởng: Tổ hòa giải, tổ viên và các tổ chức, cá nhân có thành tích xuất sắc trong công tác hòa giải hoặc đóng góp tích cực vào việc xây dựng, nâng cao hiệu quả hoạt động hòa giải ở cơ sở sẽ được khen thưởng theo quy định của pháp luật.
• Xử lý vi phạm: Người nào vi phạm các quy định của Pháp lệnh này và pháp luật về hòa giải ở cơ sở thì tùy theo tính chất, mức độ vi phạm sẽ bị xử lý kỷ luật, xử phạt hành chính hoặc truy cứu trách nhiệm hình sự; nếu gây thiệt hại phải bồi thường theo quy định.

Hiệu lực thi hành và hướng dẫn thực hiện

Pháp lệnh này có hiệu lực kể từ ngày công bố. Tất cả các quy định trước đây trái với Pháp lệnh này đều bị bãi bỏ. Chính phủ phối hợp với Ủy ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam chịu trách nhiệm hướng dẫn thi hành chi tiết Pháp lệnh này.