Nghị quyết 109/2015/QH13 do Quốc hội ban hành là văn bản pháp lý quan trọng đặt nền móng cho việc chuyển tiếp và thi hành Bộ luật Hình sự năm 2015. Nghị quyết quy định chi tiết lộ trình áp dụng, các nguyên tắc chuyển tiếp có lợi cho người phạm tội, cũng như phân công trách nhiệm cho các cơ quan hữu quan trong việc triển khai thi hành luật.

Thông tin chung về văn bản

• Tên văn bản: Nghị quyết 109/2015/QH13 về thi hành Bộ luật hình sự do Quốc hội ban hành.
• Cơ quan ban hành: Quốc hội nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam khóa XIII, kỳ họp thứ 10.
• Ngày thông qua: Ngày 27 tháng 11 năm 2015.
• Hiệu lực thi hành: Gắn liền với lộ trình thi hành Bộ luật Hình sự năm 2015 (từ ngày 01 tháng 7 năm 2016 và một số điều khoản áp dụng ngay từ ngày công bố).

Quy định áp dụng Bộ luật Hình sự năm 2015 từ ngày 01/07/2016

Nghị quyết phân định rõ ràng các trường hợp áp dụng hiệu lực hồi tố và không hồi tố đối với các hành vi xảy ra trước và sau thời điểm Bộ luật Hình sự năm 2015 có hiệu lực (0 giờ 00 ngày 01 tháng 7 năm 2016):

• Nguyên tắc áp dụng chung: Áp dụng toàn bộ các quy định của Bộ luật Hình sự năm 2015 đối với các hành vi phạm tội thực hiện từ 0 giờ 00 ngày 01 tháng 7 năm 2016.
• Áp dụng hiệu lực hồi tố có lợi cho người phạm tội: Các quy định xóa bỏ một tội phạm, xóa bỏ hình phạt, xóa bỏ tình tiết tăng nặng; quy định hình phạt nhẹ hơn, tình tiết giảm nhẹ mới; miễn trách nhiệm hình sự, miễn/giảm hình phạt, xóa án tích... được áp dụng đối với cả hành vi phạm tội xảy ra trước ngày 01/07/2016 mà sau đó mới bị phát hiện, đang điều tra, truy tố, xét xử hoặc đang chấp hành án. Quy định này cũng áp dụng đối với các tội danh được tách ra từ tội ghép của Bộ luật Hình sự năm 1999.
• Nguyên tắc không hồi tố đối với quy định bất lợi: Các tội phạm mới (được liệt kê cụ thể tại các điều luật của Bộ luật Hình sự năm 2015 như Điều 147, 154, 167, 187, 212-224, 230, 234, 238, 285, 291-294, 297, 301, 302, 336, 348, 388, 391, 393, 418), các hình phạt mới/nặng hơn, tình tiết tăng nặng mới hoặc hạn chế quyền lợi của người phạm tội sẽ không áp dụng đối với hành vi xảy ra trước ngày 01/07/2016. Các trường hợp này vẫn giải quyết theo quy định của pháp luật hình sự cũ.
• Xử lý đối với các tình tiết định khung định lượng cũ: Các tình tiết mang tính định tính như "gây hậu quả nghiêm trọng/rất nghiêm trọng/đặc biệt nghiêm trọng", "số lượng lớn/rất lớn/đặc biệt lớn"... đã được áp dụng để khởi tố bị can trước ngày 01/07/2016 thì tiếp tục áp dụng Bộ luật Hình sự năm 1999 để giải quyết.
• Quy định chuyển tiếp đối với một số tội danh cụ thể của Bộ luật Hình sự năm 1999:
  • Đối với các tội: Hoạt động phỉ (Điều 83), Đăng ký kết hôn trái pháp luật (Điều 149), Kinh doanh trái phép (Điều 159), Cố ý làm trái quy định về quản lý kinh tế gây hậu quả nghiêm trọng (Điều 165) xảy ra trước ngày 01/07/2016: Nếu đang trong quá trình điều tra, truy tố, xét xử thì tiếp tục áp dụng Bộ luật Hình sự năm 1999.
  • Nếu vụ án đã được xét xử bằng bản án có hiệu lực, không được căn cứ vào việc Bộ luật Hình sự năm 2015 không quy định các tội danh này để kháng cáo, kháng nghị. Người đang chấp hành án hoặc đã chấp hành xong vẫn áp dụng luật cũ.
  • Nếu các hành vi này sau ngày 01/07/2016 mới bị phát hiện thì không khởi tố theo tội danh cũ mà áp dụng Bộ luật Hình sự năm 2015 để xử lý theo tội danh tương ứng.
• Hiệu lực đối với pháp nhân thương mại: Các quy định về trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại tại Bộ luật Hình sự năm 2015 tuyệt đối không áp dụng đối với các hành vi vi phạm xảy ra trước ngày 01/07/2016.
• Kháng nghị giám đốc thẩm: Không được căn cứ vào các quy định mới của Bộ luật Hình sự năm 2015 để kháng nghị giám đốc thẩm đối với các bản án đã có hiệu lực pháp luật trước ngày 01/07/2016.

Các quy định có hiệu lực ngay từ ngày công bố Bộ luật Hình sự năm 2015

Nghị quyết cho phép áp dụng ngay một số chính sách nhân đạo, có lợi cho người phạm tội kể từ ngày Bộ luật Hình sự năm 2015 được công bố chính thức:

• Chính sách về hình phạt tử hình:
  • Không áp dụng hình phạt tử hình khi xét xử người phạm tội mà Bộ luật Hình sự năm 2015 đã bỏ hình phạt tử hình, hoặc đối với người từ đủ 75 tuổi trở lên khi phạm tội hoặc khi xét xử.
  • Hình phạt tử hình đã tuyên đối với các đối tượng trên nhưng chưa thi hành án thì không thi hành; Chánh án Tòa án nhân dân tối cao chuyển thành tù chung thân.
  • Người bị kết án tử hình nhưng chưa thi hành án, nếu có đủ các điều kiện quy định tại điểm c khoản 3 Điều 40 Bộ luật Hình sự năm 2015 cũng được chuyển thành tù chung thân.
• Phi hình sự hóa một số hành vi:
  • Không xử lý hình sự đối với các hành vi mà Bộ luật Hình sự năm 1999 coi là tội phạm nhưng Bộ luật Hình sự năm 2015 đã bãi bỏ, bao gồm: Tảo hôn; Báo cáo sai trong quản lý kinh tế; Vi phạm quy định về cấp văn bằng bảo hộ quyền sở hữu công nghiệp; Sử dụng trái phép quỹ dự trữ bổ sung vốn điều lệ của tổ chức tín dụng; Không chấp hành các quyết định hành chính về đưa vào cơ sở giáo dục, cơ sở chữa bệnh, quản chế hành chính.
  • Đình chỉ ngay các vụ án đang điều tra, truy tố, xét xử đối với các hành vi này. Người đang chấp hành án hoặc tạm đình chỉ được miễn chấp hành phần hình phạt còn lại; người chưa chấp hành hoặc đang hoãn thi hành án được miễn toàn bộ hình phạt.
• Chính sách đối với người từ đủ 14 tuổi đến dưới 16 tuổi: Không xử lý hình sự đối với nhóm đối tượng này về các tội phạm không được quy định tại khoản 2 Điều 12 và các điểm b, c khoản 2 Điều 14 của Bộ luật Hình sự năm 2015. Các vụ án đang tiến hành phải được đình chỉ; người đang chấp hành án được miễn phần hình phạt còn lại hoặc miễn toàn bộ hình phạt nếu chưa chấp hành.
• Đương nhiên xóa án tích: Những người được miễn chấp hành hình phạt hoặc đã chấp hành xong hình phạt theo các trường hợp phi hình sự hóa và chính sách đối với người dưới 16 tuổi nêu trên đương nhiên được xóa án tích.

Trách nhiệm tổ chức thực hiện và thi hành

Để đảm bảo Bộ luật Hình sự năm 2015 được triển khai đồng bộ và hiệu quả, Nghị quyết phân công nhiệm vụ cụ thể cho các cơ quan:

• Rà soát văn bản quy phạm pháp luật: Chính phủ, Tòa án nhân dân tối cao, Viện kiểm sát nhân dân tối cao phối hợp rà soát các văn bản liên quan để kịp thời hủy bỏ, sửa đổi, bổ sung hoặc ban hành mới, hoặc kiến nghị Quốc hội, Ủy ban thường vụ Quốc hội thực hiện nhằm bảo đảm tính thống nhất trước ngày 01/07/2016.
• Tuyên truyền, phổ biến pháp luật: Các cơ quan trên phối hợp với Ủy ban trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam và các tổ chức thành viên tuyên truyền rộng rãi Bộ luật Hình sự năm 2015 đến Nhân dân, cán bộ, công chức, viên chức nhằm nâng cao ý thức pháp luật và hiệu quả đấu tranh phòng, chống tội phạm.
• Trách nhiệm thi hành: Ủy ban thường vụ Quốc hội, Chính phủ, Tòa án nhân dân tối cao, Viện kiểm sát nhân dân tối cao chịu trách nhiệm thi hành Nghị quyết này.