Công văn hướng dẫn về việc giải quyết tranh chấp chia thừa kế mở trước ngày 1/7/1991 trong đó di sản là nhà ở là văn bản nghiệp vụ quan trọng, hướng dẫn các Tòa án nhân dân giải quyết thống nhất các tranh chấp dân sự phức tạp liên quan đến di sản thừa kế là nhà đất được hình thành qua các thời kỳ lịch sử.

Phạm vi và đối tượng áp dụng

Văn bản áp dụng đối với các vụ án tranh chấp về thừa kế nhà ở mà thời điểm mở thừa kế (thời điểm người để lại di sản chết) xảy ra trước ngày 1 tháng 7 năm 1991. Đối tượng áp dụng trực tiếp là Tòa án nhân dân các cấp trong quá trình xét xử, các đương sự tham gia tố tụng và các cơ quan quản lý nhà nước có thẩm quyền liên quan đến việc đăng ký, biến động quyền sở hữu nhà ở.

Nội dung hướng dẫn cốt lõi về giải quyết thừa kế

1. Xác định thời hiệu khởi kiện thừa kế

• Thời hiệu khởi kiện để người thừa kế yêu cầu chia di sản là nhà ở mở trước ngày 1/7/1991 được xác định theo quy định của Bộ luật Dân sự và các văn bản đặc thù như Nghị quyết số 58/1998/NQ-UBTVQH10 và Nghị quyết số 1037/2006/NQ-UBTVQH11 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội.
• Khi tính thời hiệu khởi kiện, Tòa án không tính khoảng thời gian từ ngày 1 tháng 7 năm 1996 đến ngày 1 tháng 1 năm 1999 vào thời hiệu đối với các trường hợp giao dịch dân sự về nhà ở được xác lập trước ngày 1/7/1991.
• Trường hợp thời hiệu khởi kiện thừa kế đã hết nhưng các đồng thừa kế không có tranh chấp về quyền thừa kế và đều thừa nhận di sản do người chết để lại chưa chia, thì di sản đó không còn là đối tượng tranh chấp thừa kế mà được coi là tài sản chung chưa chia và được giải quyết theo quy định về chia tài sản chung.

2. Xác định diện thừa kế và người thừa kế

• Việc xác định người thừa kế hợp pháp phải căn cứ vào quy định pháp luật có hiệu lực tại thời điểm mở thừa kế.
• Đối với trường hợp có người thừa kế đang ở nước ngoài hoặc là người Việt Nam định cư ở nước ngoài, việc giải quyết quyền thừa kế nhà ở phải tuân thủ nghiêm ngặt các điều kiện thụ lý và giải quyết quy định tại Nghị quyết số 1037/2006/NQ-UBTVQH11 nhằm bảo đảm tối đa quyền lợi hợp pháp của họ.

3. Nguyên tắc phân chia di sản là nhà ở

• Tòa án ưu tiên phương án phân chia di sản bằng hiện vật nếu nhà ở có thể phân chia một cách an toàn, bảo đảm công năng sử dụng tối thiểu và phù hợp với quy hoạch xây dựng tại địa phương.
• Trong trường hợp nhà ở không thể phân chia bằng hiện vật hoặc việc chia nhỏ làm giảm sút nghiêm trọng giá trị của nhà, Tòa án sẽ xem xét giao nhà ở cho người đang thực tế quản lý, sử dụng ổn định hoặc người có nhu cầu thiết thực về chỗ ở. Người nhận nhà có nghĩa vụ thanh toán bằng tiền phần giá trị di sản tương ứng cho các đồng thừa kế khác.
• Giá trị nhà ở làm căn cứ thanh toán được xác định theo giá thị trường tại thời điểm xét xử sơ thẩm vụ án.

4. Xem xét công sức đóng góp và tôn tạo di sản

• Người có công sức gìn giữ, quản lý, tôn tạo hoặc sửa chữa lớn làm tăng giá trị của nhà ở là di sản thừa kế sẽ được Tòa án xem xét, trích một phần giá trị di sản tương ứng với công sức đóng góp trước khi thực hiện phân chia phần di sản còn lại cho các thừa kế.
• Các chi phí hợp lý liên quan đến việc thờ cúng, mai táng người để lại di sản (nếu chưa được thanh toán) cũng được khấu trừ từ di sản trước khi thực hiện phân chia.

Hiệu lực thi hành

Các hướng dẫn nghiệp vụ tại công văn này được áp dụng thống nhất trong hoạt động xét xử của các Tòa án kể từ ngày ban hành. Đối với các bản án, quyết định của Tòa án đã có hiệu lực pháp luật trước ngày ban hành công văn thì không áp dụng các hướng dẫn này để kháng nghị theo thủ tục giám đốc thẩm hoặc tái thẩm, trừ trường hợp có các vi phạm pháp luật nghiêm trọng khác.