Giới thiệu chung về Tiêu chuẩn quốc gia TCVN 7941:2008 (ISO 7205 : 1986)

Tiêu chuẩn quốc gia TCVN 7941:2008 hoàn toàn tương đương với tiêu chuẩn quốc tế ISO 7205:1986, quy định các yêu cầu kỹ thuật và an toàn đối với máy đo hạt nhân được thiết kế để lắp đặt cố định. Tiêu chuẩn này đóng vai trò quan trọng trong việc thiết lập các quy chuẩn nhằm bảo vệ người vận hành, công chúng và môi trường khỏi các rủi ro bức xạ, đồng thời đảm bảo tính chính xác và độ tin cậy của thiết bị đo lường trong quá trình hoạt động công nghiệp.

Điều 1: Phạm vi áp dụng

Điều khoản này xác định rõ giới hạn pháp lý và kỹ thuật của tiêu chuẩn đối với các loại thiết bị đo hạt nhân:

• Đối tượng áp dụng: Tiêu chuẩn áp dụng đối với các máy đo hạt nhân sử dụng nguồn phóng xạ kín, được thiết kế để lắp đặt cố định tại các nhà máy, xí nghiệp hoặc cơ sở nghiên cứu. Các thiết bị này thường được dùng để đo lường các thông số vật lý như độ dày, mật độ, mức chất lưu, hoặc thành phần hóa học của vật chất.
• Trường hợp loại trừ: Tiêu chuẩn này không áp dụng cho các thiết bị đo hạt nhân di động, các thiết bị sử dụng nguồn phóng xạ hở, hoặc các thiết bị y tế sử dụng bức xạ ion hóa.

Điều 2: Tài liệu viện dẫn

Để áp dụng tiêu chuẩn này một cách đồng bộ và chính xác, người sử dụng cần tham chiếu đến các tài liệu tiêu chuẩn quốc tế và quốc gia liên quan:

• Các tiêu chuẩn về an toàn bức xạ và bảo vệ chống bức xạ ion hóa do Ủy ban Kỹ thuật Điện Quốc tế (IEC) và Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế (IAEA) ban hành.
• Các tiêu chuẩn về phân loại và thử nghiệm độ bền của nguồn phóng xạ kín (như ISO 2919).
• Các quy định kỹ thuật về thử nghiệm rò rỉ nguồn phóng xạ nhằm đảm bảo tính nguyên vẹn của vỏ bọc nguồn trong suốt vòng đời hoạt động.

Điều 3: Thuật ngữ và định nghĩa

Tiêu chuẩn đưa ra hệ thống thuật ngữ chuẩn hóa nhằm thống nhất cách hiểu và áp dụng trong thực tế kỹ thuật:

• Máy đo hạt nhân lắp đặt cố định: Là thiết bị đo lường tích hợp nguồn phóng xạ được gắn cố định tại một vị trí cụ thể trên dây chuyền sản xuất hoặc cấu trúc công trình, không di chuyển trong quá trình vận hành bình thường.
• Nguồn phóng xạ kín: Là nguồn phóng xạ được chế tạo dưới dạng viên hoặc được bọc trong vỏ bọc bảo vệ đủ bền, ngăn ngừa sự phát tán chất phóng xạ ra môi trường xung quanh dưới tác động của các điều kiện làm việc thông thường và mài mòn cơ học.
• Hộp chứa nguồn (Đầu phát bức xạ): Bộ phận bảo vệ cơ học chứa nguồn phóng xạ, có chức năng che chắn bức xạ theo các hướng không mong muốn và chỉ cho phép chùm tia bức xạ đi ra theo một hướng xác định phục vụ cho mục đích đo lường.
• Cửa sập an toàn (Shutter): Cơ cấu cơ học hoặc điện-cơ được tích hợp trên hộp chứa nguồn, có nhiệm vụ đóng hoặc mở đường đi của chùm tia bức xạ để đảm bảo an toàn khi thiết bị không hoạt động hoặc trong quá trình bảo trì.

Điều 4: Yêu cầu chung và phân loại thiết bị

Điều khoản này thiết lập các nguyên tắc cốt lõi về thiết kế an toàn và phân loại các dòng máy đo hạt nhân lắp đặt cố định:

• Nguyên tắc thiết kế an toàn bức xạ: Thiết bị phải được thiết kế tối ưu hóa sao cho suất liều bức xạ tại các vị trí người vận hành tiếp cận được giữ ở mức thấp nhất có thể (tuân thủ nguyên lý ALARA). Hộp chứa nguồn phải có khả năng chống chịu tốt trước các tác động cơ học, nhiệt độ cao, rung động và môi trường hóa chất ăn mòn tại nơi lắp đặt.
• Cơ cấu chỉ thị trạng thái cửa sập: Bắt buộc phải có hệ thống chỉ thị rõ ràng, trực quan và dễ nhận biết bằng mắt thường về trạng thái đóng hoặc mở của cửa sập an toàn. Chỉ thị này phải hoạt động tin cậy và không bị ảnh hưởng bởi sự cố mất nguồn điện.
• Phân loại thiết bị: Các máy đo được phân loại dựa trên mức độ nguy hiểm của nguồn phóng xạ sử dụng, hiệu quả che chắn của hộp chứa nguồn, và khả năng thích ứng với các điều kiện khắc nghiệt của môi trường làm việc.
• Yêu cầu về nhãn mác và cảnh báo: Trên thân máy đo và hộp chứa nguồn bắt buộc phải gắn biểu tượng cảnh báo bức xạ tiêu chuẩn quốc tế. Nhãn mác phải ghi đầy đủ các thông tin bắt buộc bao gồm: tên đồng vị phóng xạ, hoạt độ nguồn tại thời điểm nạp, số sê-ri thiết bị, và thông tin của nhà sản xuất.