Tiêu chuẩn quốc gia TCVN 12582:2018 về Phương tiện giao thông đường sắt - Thiết bị chống ngủ gật - Yêu cầu kỹ thuật và tính năng hoạt động quy định các tiêu chuẩn kỹ thuật, tính năng vận hành và phương pháp thử nghiệm đối với hệ thống thiết bị giám sát sự tỉnh táo (thiết bị chống ngủ gật) của người lái tàu trên các phương tiện giao thông đường sắt.

Phạm vi áp dụng và đối tượng điều chỉnh

• Phạm vi áp dụng: Tiêu chuẩn này quy định các yêu cầu kỹ thuật và tính năng hoạt động của thiết bị chống ngủ gật được lắp đặt trên các phương tiện giao thông đường sắt, bao gồm đầu máy, toa xe động lực (EMU, DMU) và các phương tiện chuyên dùng di chuyển trên đường sắt quốc gia, đường sắt đô thị và đường sắt chuyên dùng.
• Đối tượng áp dụng: Áp dụng đối với các tổ chức, cá nhân liên quan đến hoạt động thiết kế, sản xuất, lắp ráp, nhập khẩu, thử nghiệm, nghiệm thu, bảo dưỡng và khai thác vận hành phương tiện giao thông đường sắt có trang bị thiết bị chống ngủ gật.

Nội dung quy định cốt lõi từ Điều 1 đến Điều 4

1. Phạm vi áp dụng (Điều 1)

Điều khoản này xác định giới hạn kỹ thuật của tiêu chuẩn, tập trung vào việc đảm bảo an toàn chạy tàu thông qua việc giám sát liên tục khả năng phản ứng của người lái tàu. Tiêu chuẩn không chỉ giới hạn ở các thiết bị phần cứng mà còn bao gồm cả các thuật toán phần mềm điều khiển chu kỳ cảnh báo và kích hoạt hệ thống hãm.

2. Tài liệu viện dẫn (Điều 2)

Để áp dụng tiêu chuẩn này một cách đồng bộ, hệ thống tài liệu viện dẫn bao gồm các tiêu chuẩn quốc gia (TCVN) và tiêu chuẩn quốc tế (IEC, EN) liên quan đến:

• Thiết bị điện tử dùng trên phương tiện giao thông đường sắt.
• Yêu cầu về tương thích điện từ (EMC) nhằm đảm bảo thiết bị không bị nhiễu bởi các hệ thống động lực trên tàu và ngược lại.
• Các tiêu chuẩn thử nghiệm rung động, va đập và thử nghiệm môi trường khí hậu đối với thiết bị lắp trên cabin lái.

3. Thuật ngữ và định nghĩa (Điều 3)

Tiêu chuẩn làm rõ các khái niệm chuyên ngành quan trọng để thống nhất cách hiểu trong thiết kế và vận hành:

• Thiết bị chống ngủ gật (Vigilance device): Là hệ thống an toàn chủ động có chức năng giám sát sự tỉnh táo của lái tàu và tự động kích hoạt hãm khẩn cấp nếu phát hiện lái tàu mất khả năng kiểm soát.
• Chu kỳ cảnh báo (Warning cycle): Khoảng thời gian được thiết lập sẵn giữa các lần yêu cầu lái tàu xác nhận sự tỉnh táo và các bước phát tín hiệu cảnh báo tiếp theo.
• Tín hiệu xác nhận (Acknowledgment signal): Hành động của lái tàu (như nhấn nút, đạp bàn đạp hoặc tác động vào các tay ga, tay hãm) để chứng minh bản thân đang trong trạng thái tỉnh táo.
• Hãm khẩn cấp tự động (Automatic emergency braking): Trạng thái hệ thống tự động xả gió đường ống hãm hoặc kích hoạt cơ cấu hãm khẩn cấp để dừng tàu khi không nhận được tín hiệu xác nhận từ lái tàu trong thời gian quy định.

4. Yêu cầu kỹ thuật chung và tính năng hoạt động (Điều 4)

Đây là nội dung kỹ thuật trọng tâm quy định nguyên lý hoạt động và các yêu cầu an toàn bắt buộc đối với thiết bị:

• Nguyên lý giám sát chu kỳ: Thiết bị phải hoạt động dựa trên chu kỳ thời gian hoặc quãng đường di chuyển. Trong khoảng thời gian quy định (ví dụ: chu kỳ mặc định từ 30 đến 60 giây), nếu lái tàu không thực hiện bất kỳ thao tác điều khiển nào trên cabin, thiết bị phải yêu cầu lái tàu xác nhận sự tỉnh táo.
• Hệ thống cảnh báo đa cấp độ: Quy trình cảnh báo phải được thực hiện theo các bước nghiêm ngặt nhằm tránh gây giật mình hoặc ức chế cho lái tàu nhưng vẫn đảm bảo hiệu quả nhắc nhở:
  • Cảnh báo thị giác: Đèn cảnh báo trên bảng điều khiển nhấp nháy trong một khoảng thời gian ngắn (thường từ 2 đến 5 giây).
  • Cảnh báo thính giác: Nếu lái tàu không phản hồi cảnh báo thị giác, thiết bị phải phát ra âm thanh cảnh báo (còi hoặc chuông) với âm lượng tăng dần hoặc tần số ngắt quãng để thu hút sự chú ý.
• Kích hoạt hãm khẩn cấp: Nếu sau một khoảng thời gian quy định kể từ khi phát cảnh báo thính giác mà lái tàu vẫn không có hành động xác nhận, thiết bị phải ngay lập tức ngắt lực kéo của đầu máy và tự động kích hoạt hệ thống hãm khẩn cấp để đưa đoàn tàu về trạng thái dừng hẳn an toàn.
• Yêu cầu về độ tin cậy và an toàn (Fail-safe): Thiết bị chống ngủ gật phải được thiết kế theo nguyên lý an toàn khi hư hỏng (fail-safe). Nghĩa là, nếu bản thân thiết bị chống ngủ gật gặp sự cố kỹ thuật, mất nguồn điện hoặc đứt dây kết nối, hệ thống phải tự động phát tín hiệu cảnh báo hoặc kích hoạt hãm để ngăn ngừa nguy cơ tàu chạy mất kiểm soát.
• Khả năng chống can thiệp: Thiết bị phải được lắp đặt tại vị trí an toàn, có vỏ bọc bảo vệ và cơ chế niêm phong hoặc khóa phần mềm để ngăn chặn việc lái tàu tự ý vô hiệu hóa, ngắt kết nối hoặc can thiệp trái phép vào chu kỳ hoạt động của thiết bị.

Hiệu lực thi hành

Tiêu chuẩn quốc gia TCVN 12582:2018 có hiệu lực kể từ ngày công bố. Các đơn vị quản lý đường sắt, doanh nghiệp kinh doanh đường sắt và các nhà sản xuất phương tiện có trách nhiệm rà soát, nâng cấp và trang bị thiết bị chống ngủ gật đáp ứng đầy đủ các yêu cầu kỹ thuật nêu trên nhằm bảo đảm an toàn tuyệt đối cho hoạt động giao thông vận tải đường sắt.