Pháp lệnh Hải quan năm 1990 được ban hành ngày 20 tháng 02 năm 1990 bởi Hội đồng Nhà nước nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam, do Chủ tịch Võ Chí Công ký thực hiện. Đây là văn bản pháp lý quan trọng đặt nền móng cho hoạt động quản lý Nhà nước về hải quan, tạo điều kiện thuận lợi cho các hoạt động xuất nhập khẩu, xuất nhập cảnh, đồng thời bảo vệ an ninh kinh tế và chủ quyền quốc gia thông qua việc kiểm tra, giám sát chặt chẽ hàng hóa, phương tiện qua biên giới.

Phạm vi và đối tượng áp dụng của Pháp lệnh

Pháp lệnh áp dụng đối với tất cả các đối tượng khi đi qua biên giới Việt Nam, bao gồm: hàng hoá, hành lý, ngoại hối, tiền Việt Nam, bưu kiện, bưu phẩm, các đồ vật và tài sản khác xuất khẩu, nhập khẩu; các phương tiện vận tải xuất cảnh, nhập cảnh, quá cảnh, mượn đường Việt Nam. Ranh giới kiểm tra hải quan được xác định là đường biên giới quốc gia, tuy nhiên trong trường hợp cần thiết, Nhà nước Việt Nam có thể quy định các khu vực miễn kiểm tra hải quan.

1. Nguyên tắc chung và hoạt động phối hợp quản lý

• Nhà nước Việt Nam cam kết tạo điều kiện thuận lợi cho hoạt động xuất nhập khẩu và xuất nhập cảnh trên cơ sở tuân thủ pháp luật Việt Nam và các điều ước quốc tế liên quan mà Việt Nam ký kết hoặc công nhận.
• Hải quan Việt Nam thực hiện chức năng quản lý Nhà nước đối với hoạt động xuất nhập khẩu, xuất nhập cảnh, quá cảnh, mượn đường và đấu tranh chống buôn lậu, vận chuyển trái phép hàng hóa, tiền tệ qua biên giới.
• Hoạt động hải quan được thực hiện trên cơ sở phối hợp chặt chẽ với chính quyền địa phương các cấp, các lực lượng vũ trang, cơ quan Nhà nước khác, tổ chức xã hội và dựa vào sự giám sát của nhân dân.

2. Tổ chức bộ máy và tiêu chuẩn nhân viên Hải quan Việt Nam

• Hệ thống tổ chức hải quan được xây dựng theo nguyên tắc tập trung, thống nhất dưới sự lãnh đạo trực tiếp của Hội đồng Bộ trưởng, bao gồm ba cấp: Tổng cục Hải quan; Hải quan tỉnh hoặc liên tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương và cấp tương đương; Hải quan cửa khẩu và Đội kiểm soát hải quan.
• Địa bàn hoạt động bao gồm khu vực cửa khẩu, cảng biển, cảng sông quốc tế, cảng hàng không dân dụng quốc tế, bưu điện quốc tế, khu vực kiểm soát dọc biên giới, bờ biển, hải đảo, vùng tiếp giáp lãnh hải và các địa điểm nội địa khác theo quy định.
• Nhân viên hải quan phải đáp ứng các tiêu chuẩn về phẩm chất chính trị, kiến thức pháp luật, chính sách đối ngoại, chuyên môn nghiệp vụ và tính kỷ luật. Công dân phục vụ trong ngành hải quan được coi là thực hiện nghĩa vụ quân sự và hưởng các chế độ đãi ngộ, phụ cấp thâm niên theo quy định.
• Cơ quan hải quan có trách nhiệm bồi thường thiệt hại vật chất do nhân viên hải quan gây ra cho tổ chức, cá nhân trong khi thi hành nhiệm vụ.

3. Thủ tục hải quan, chế độ kiểm tra và giám sát hải quan

• Thủ tục hải quan bắt buộc bao gồm: khai báo và nộp tờ khai hải quan; xuất trình giấy phép và chứng từ cần thiết; đưa đối tượng kiểm tra đến địa điểm quy định; thực hiện nghĩa vụ nộp thuế xuất nhập khẩu, các nghĩa vụ tài chính khác và nộp lệ phí hải quan.
• Thời gian giám sát hải quan được tính từ khi tiếp nhận đối tượng cho đến khi thực xuất (đối với hàng xuất khẩu) hoặc từ khi đối tượng đến cửa khẩu đầu tiên cho đến khi hoàn thành thủ tục hải quan (đối với hàng nhập khẩu).
• Việc kiểm tra hải quan phải có mặt chủ đối tượng hoặc đại diện hợp pháp. Trong trường hợp khẩn cấp vì lý do an ninh hoặc vệ sinh môi trường, hải quan có quyền kiểm tra vắng chủ dưới sự chứng kiến của đại diện cơ quan vận tải.
• Trưởng Hải quan cửa khẩu trở lên có thẩm quyền quyết định khám người hoặc yêu cầu mở nơi cất giấu để khám xét, tạm giữ tang vật nếu có căn cứ nghi ngờ có hành vi vận chuyển trái phép qua biên giới và phải chịu trách nhiệm trước pháp luật về quyết định của mình.

4. Quy định kiểm tra đối với từng nhóm đối tượng cụ thể

• Hàng hóa xuất khẩu, nhập khẩu: Áp dụng đối với hàng hóa của các tổ chức kinh doanh, tổ chức nước ngoài đầu tư, hàng mẫu, hàng triển lãm, hàng trao đổi cư dân biên giới, tài sản di chuyển, thừa kế. Việc kiểm tra căn cứ vào giấy phép, tờ khai và thực tế hàng hóa.
• Hành lý, ngoại hối và tiền Việt Nam: Hành lý là vật dụng cần thiết cho nhu cầu sinh hoạt hoặc mục đích chuyến đi. Đồ vật vượt tiêu chuẩn hành lý phải làm thủ tục như hàng hóa thương mại. Việc mang ngoại hối và tiền Việt Nam phải đối chiếu chặt chẽ với quy định quản lý ngoại hối.
• Bưu kiện, bưu phẩm: Việc kiểm tra được tiến hành với sự chứng kiến của người gửi hoặc cơ quan bưu điện. Cơ quan bưu điện chỉ được phát, chuyển bưu kiện, bưu phẩm sau khi đã hoàn thành thủ tục hải quan.
• Phương tiện vận tải: Người điều khiển phương tiện phải dừng đúng nơi quy định, xuất trình các loại giấy tờ như tờ lược khai hàng hóa, danh sách hành khách, tờ khai nhiên liệu, hồ sơ kỹ thuật. Nhiên liệu, lương thực phục vụ trên phương tiện chịu sự giám sát hải quan.

5. Chế độ ưu đãi, miễn trừ ngoại giao và các trường hợp đặc biệt

• Hành lý, phương tiện vận tải của người được hưởng quyền ưu đãi, miễn trừ ngoại giao và túi ngoại giao được miễn khai, miễn kiểm tra hải quan.
• Tổng cục trưởng Tổng cục Hải quan có quyền quyết định khám xét hành lý, phương tiện ngoại giao nếu có căn cứ khẳng định chứa đồ cấm hoặc đồ không thuộc diện ưu đãi theo Công ước Viên; hoặc từ chối cho túi ngoại giao qua biên giới nếu bị lạm dụng sai mục đích.
• Phương tiện vận tải quân sự chở khách hoặc hàng hóa dân sự vẫn phải làm thủ tục hải quan bình thường.
• Hàng hóa, phương tiện quá cảnh hoặc mượn đường Việt Nam chịu sự giám sát hải quan từ cửa khẩu đầu tiên đến khi thực xuất nhưng không bị kiểm tra thực tế, trừ khi có dấu hiệu vi phạm pháp luật rõ ràng.
• Đối với hàng hóa trôi dạt, vứt bỏ hoặc không có người nhận: Các cơ quan phát hiện phải tổ chức thu gom và báo cho hải quan gần nhất. Nếu quá 6 tháng thông báo mà không có người nhận, hải quan sẽ tiến hành thanh lý theo quy định.

6. Công tác kiểm soát hải quan và đấu tranh chống buôn lậu

• Hải quan Việt Nam có trách nhiệm chủ trì đấu tranh chống buôn lậu, vận chuyển trái phép hàng hóa, tiền tệ qua biên giới trong địa bàn hoạt động của mình. Ngoài địa bàn hoạt động, hải quan có trách nhiệm phối hợp với các cơ quan chức năng khác để thực hiện nhiệm vụ này.
• Đội trưởng Đội kiểm soát hải quan có quyền quyết định khám người, khám nơi cất giấu và tạm giữ hàng hóa vi phạm trong khu vực kiểm soát hải quan và phải chịu trách nhiệm trước pháp luật về quyết định đó.
• Tại các khu vực biên giới không có cơ quan hải quan, Bộ đội biên phòng chịu trách nhiệm thực hiện nhiệm vụ kiểm soát, phát hiện và xử lý các hành vi buôn lậu, vận chuyển trái phép qua biên giới.

7. Khen thưởng và xử lý vi phạm

• Cá nhân có công tố giác, phát hiện hoặc hỗ trợ cơ quan chức năng đấu tranh chống buôn lậu, bảo vệ hàng hóa trôi dạt sẽ được Nhà nước khen thưởng theo chế độ chung.
• Mọi hành vi vi phạm thủ tục hải quan, buôn lậu, vận chuyển trái phép qua biên giới hoặc cản trở, chống đối nhân viên hải quan thi hành công vụ sẽ bị xử lý kỷ luật, xử phạt hành chính hoặc truy cứu trách nhiệm hình sự tùy theo tính chất, mức độ vi phạm.

Hiệu lực thi hành

Pháp lệnh Hải quan năm 1990 có hiệu lực thi hành kể từ ngày 01 tháng 5 năm 1990. Tất cả các quy định trước đây trái với Pháp lệnh này đều bị bãi bỏ.