Pháp lệnh Bảo vệ công trình giao thông năm 1994 được Ủy ban Thường vụ Quốc hội ban hành (do Chủ tịch Quốc hội Nông Đức Mạnh ký) nhằm thiết lập khuôn khổ pháp lý toàn diện về bảo vệ, duy tu và quản lý hệ thống kết cấu hạ tầng giao thông đường bộ, đường sắt và đường sông, góp phần bảo đảm an toàn giao thông, phát triển kinh tế quốc dân và giữ vững quốc phòng, an ninh.

Phạm vi điều chỉnh và đối tượng áp dụng

Pháp lệnh này điều chỉnh các hoạt động bảo vệ công trình giao thông đường bộ, đường sắt và đường sông phục vụ giao thông vận tải công cộng. Các công trình giao thông hàng không dân dụng và hàng hải không thuộc phạm vi điều chỉnh của Pháp lệnh này mà tuân theo quy định của Luật hàng không dân dụng Việt Nam và Bộ luật hàng hải Việt Nam. Đối tượng áp dụng bao gồm mọi cơ quan nhà nước, tổ chức kinh tế, tổ chức xã hội, đơn vị vũ trang nhân dân, công dân Việt Nam và các tổ chức, cá nhân nước ngoài hoạt động, cư trú trên lãnh thổ Việt Nam.

Phân loại và phạm vi bảo vệ công trình giao thông

• Hệ thống công trình giao thông được bảo vệ: Bao gồm công trình đường bộ (đường, cầu, cống, hầm, vỉa hè đô thị, bến phà, bến xe, hệ thống thoát nước, cọc tiêu, biển báo và các thiết bị phụ trợ khác); công trình đường sông (luồng chạy tàu thuyền trên sông, hồ, kênh đào, ven vịnh, âu thuyền, kè, đập, cảng, bến, kho bãi, phao tiêu báo hiệu); và công trình đường sắt (đường, cầu, hầm, cống, nhà ga, kho bãi, hệ thống thông tin tín hiệu và các thiết bị phụ trợ khác).
• Phân loại đường giao thông: Đường bộ được chia thành quốc lộ, đường đô thị, đường tỉnh, đường huyện, đường xã và đường bộ chuyên dùng. Đường sông gồm đường sông trung ương, đường sông địa phương và đường sông chuyên dùng. Đường sắt gồm đường sắt quốc gia và đường sắt chuyên dùng.
• Phạm vi bảo vệ: Bao gồm bản thân công trình, hành lang bảo vệ công trình, phần trên không, phần dưới mặt đất và phần dưới mặt nước có liên quan trực tiếp đến an toàn công trình và an toàn cho hoạt động giao thông vận tải.

Chính sách quản lý, đầu tư và quy hoạch công trình

• Thống nhất quản lý và bảo đảm kinh phí: Nhà nước thống nhất quản lý về bảo vệ công trình giao thông không phân biệt nguồn vốn xây dựng. Kinh phí duy tu, sửa chữa và bảo vệ đối với công trình đầu tư bằng ngân sách nhà nước hoặc có nguồn gốc từ ngân sách do Nhà nước bảo đảm. Đối với công trình đầu tư bằng các nguồn vốn khác, chủ công trình phải tự bảo đảm kinh phí. Người sử dụng, khai thác công trình giao thông phải trả lệ phí theo quy định của pháp luật.
• Yêu cầu về quy hoạch và thiết kế: Quy hoạch cải tạo, mở rộng, nâng cấp các loại đường giao thông phải được cơ quan nhà nước có thẩm quyền phê duyệt và phải được công khai cắm mốc chỉ giới. Việc thiết kế và thi công phải tuân thủ nghiêm ngặt quy hoạch, kế hoạch và luận chứng kinh tế - kỹ thuật đã được phê duyệt, bảo đảm chất lượng và an toàn kỹ thuật.

Quy định về khai thác, sử dụng và bảo vệ hành lang an toàn

• Cấp phép xây dựng và khai thác: Việc xây dựng công trình, sử dụng và khai thác khoảng không, vùng đất, vùng nước trong phạm vi bảo vệ công trình giao thông phải được cơ quan quản lý nhà nước có thẩm quyền cho phép. Các hoạt động ngoài phạm vi bảo vệ nhưng ảnh hưởng đến an toàn công trình hoặc an toàn giao thông cũng phải có ý kiến của cơ quan quản lý nhà nước có thẩm quyền.
• Nghiêm cấm lấn chiếm hành lang: Nghiêm cấm mọi hành vi lấn chiếm phạm vi bảo vệ công trình giao thông để xây dựng nhà ở, lều quán hoặc bất kỳ công trình nào khác. Trường hợp Nhà nước cần thu hồi đất để cải tạo, mở rộng công trình giao thông, chủ các công trình nằm trong hành lang bảo vệ (kể cả trường hợp đã được cấp phép trước đó) phải di dời kịp thời và được đền bù theo đúng quy định của pháp luật.
• Trách nhiệm của đơn vị quản lý: Đơn vị quản lý công trình giao thông phải bảo đảm trạng thái an toàn kỹ thuật của công trình. Khi phát hiện hư hỏng, đe dọa an toàn giao thông phải kịp thời xử lý, sửa chữa; chủ động phòng chống thiên tai và chịu trách nhiệm liên đới nếu xảy ra tai nạn giao thông do chất lượng công trình không bảo đảm.

Các hành vi bị nghiêm cấm tuyệt đối

• Phá hủy, tháo gỡ hoặc trộm cắp cấu kiện, phụ kiện, vật tư, hệ thống thông tin tín hiệu và thiết bị báo hiệu hướng dẫn giao thông của công trình giao thông.
• Thải các chất độc hại làm hư hại, ảnh hưởng đến độ bền và tuổi thọ của công trình giao thông.
• Chứa hàng hóa, nguyên vật liệu, phế thải trái phép; rửa xe, họp chợ, thả rông gia súc trên đường giao thông; phơi rơm rạ, thóc lúa, nông sản trên các tuyến quốc lộ gây cản trở giao thông.
• Điều khiển phương tiện giao thông vượt quá tải trọng hoặc chạy quá tốc độ quy định gây ảnh hưởng đến chất lượng công trình.

Các hoạt động phải được cơ quan thẩm quyền cho phép

Chỉ được tiến hành các hoạt động sau đây khi có sự đồng ý bằng văn bản của cơ quan quản lý nhà nước có thẩm quyền về bảo vệ công trình giao thông:

• Khoan, đào, xẻ đường giao thông; sử dụng chất nổ khai thác đá, cát, sỏi, đất gây ảnh hưởng đến chất lượng công trình.
• Đặt đường ống cấp thoát nước, đường ống dẫn dầu khí, cáp điện, cáp thông tin và thiết bị chiếu sáng trong phạm vi bảo vệ công trình.
• Neo buộc, đậu đỗ phương tiện giao thông, bè mảng gây cản trở giao thông; đặt đăng đó, phương tiện nuôi trồng, đánh bắt thủy sản làm trở ngại luồng chạy tàu thuyền.
• Di chuyển vị trí, che lấp làm giảm hiệu lực hoặc tác dụng của hệ thống thông tin tín hiệu và thiết bị báo hiệu hướng dẫn giao thông.
• Mở đường ngang qua đường sắt, quốc lộ hoặc đường có dải phân cách; điều khiển xe cơ giới, xe bánh xích hoặc kéo vật nặng vượt qua đường sắt ở những nơi không cho phép.
• Dựng cổng chào, biển quảng cáo, khẩu hiệu trong phạm vi bảo vệ công trình giao thông.
• Vận hành xe bánh xích, xe quá tải trọng, quá khổ giới hạn trên đường bộ hoặc tàu thủy quá khổ trên luồng đường sông hạn chế (phải có giấy phép sử dụng một lần hoặc có thời hạn).

Giải quyết sự cố và thanh thải chướng ngại vật

Khi xảy ra sự cố tạo ra vật chướng ngại gây cản trở giao thông trên đường bộ, đường sắt hoặc đường sông, chủ sở hữu vật chướng ngại phải báo ngay cho đơn vị quản lý công trình hoặc lực lượng cảnh sát giao thông gần nhất. Chủ sở hữu có trách nhiệm tự gỡ bỏ, thanh thải vật chướng ngại trong thời hạn quy định. Nếu quá thời hạn mà không thực hiện, đơn vị quản lý hoặc cảnh sát giao thông sẽ tiến hành xử lý và chủ sở hữu vật chướng ngại phải chịu toàn bộ chi phí phát sinh.

Hệ thống quản lý nhà nước và Thanh tra chuyên ngành

• Phân cấp quản lý: Chính phủ thống nhất quản lý nhà nước về bảo vệ công trình giao thông trên phạm vi cả nước. Bộ Giao thông vận tải chịu trách nhiệm quản lý, bảo vệ, khai thác hệ thống quốc lộ, đường sông trung ương và đường sắt quốc gia. Ủy ban nhân dân các cấp thực hiện quản lý nhà nước và tổ chức bảo vệ các công trình giao thông được phân cấp tại địa phương.
• Nhiệm vụ của Thanh tra giao thông: Lực lượng thanh tra bảo vệ công trình giao thông do Bộ Giao thông vận tải tổ chức có nhiệm vụ kiểm tra, thanh tra việc chấp hành pháp luật; lập biên bản và quyết định đình chỉ các hành vi vi phạm nghiêm trọng; giải quyết tranh chấp, khiếu nại theo thẩm quyền. Trong trường hợp khẩn cấp để ngăn chặn hậu quả nguy hiểm cho công trình, thanh tra viên có quyền dừng phương tiện giao thông và chịu trách nhiệm trước pháp luật về quyết định đó.
• Trang bị của Thanh tra: Lực lượng thanh tra được trang bị đồng phục, phù hiệu và các phương tiện kỹ thuật cần thiết để thực thi công vụ theo quy định của Chính phủ.

Khen thưởng, xử lý vi phạm và điều khoản thi hành

• Khen thưởng và bồi thường: Tổ chức, cá nhân có thành tích xuất sắc được khen thưởng. Người tham gia đấu tranh chống vi phạm bị thiệt hại về tính mạng, sức khỏe hoặc tài sản sẽ được Nhà nước bồi thường theo quy định của pháp luật.
• Xử lý vi phạm: Người lấn chiếm đất hành lang an toàn hoặc phá hoại công trình giao thông sẽ bị xử phạt hành chính hoặc truy cứu trách nhiệm hình sự tùy theo tính chất, mức độ hậu quả, đồng thời phải bồi thường thiệt hại thực tế. Cán bộ, công chức lợi dụng chức vụ để bao che vi phạm, cấp phép sai quy định hoặc thiếu trách nhiệm trong quản lý sẽ bị xử lý kỷ luật hoặc truy cứu trách nhiệm hình sự.
• Hiệu lực thi hành: Pháp lệnh này có hiệu lực kể từ ngày ban hành (năm 1994). Những quy định trước đây trái với Pháp lệnh này đều bị bãi bỏ. Chính phủ chịu trách nhiệm ban hành quy định chi tiết thi hành Pháp lệnh này và xử lý đối với các công trình, nhà ở đã tồn tại trong phạm vi bảo vệ trước ngày Pháp lệnh có hiệu lực.