Nghị định 73/2009/NĐ-CP được Chính phủ ban hành nhằm hướng dẫn chi tiết thi hành một số điều của Pháp lệnh Công an xã. Văn bản này quy định cụ thể về khung số lượng Phó trưởng Công an xã và Công an viên, tiêu chuẩn tuyển chọn, công tác đào tạo, huấn luyện, trang phục, phù hiệu, cũng như các chế độ, chính sách và điều kiện bảo đảm hoạt động cho lực lượng Công an xã trên toàn lãnh thổ Việt Nam.

Phạm vi điều chỉnh và đối tượng áp dụng

Nghị định này áp dụng đối với lực lượng Công an xã và các cơ quan, tổ chức, cá nhân có liên quan đến hoạt động của Công an xã tại Việt Nam. Nội dung điều chỉnh tập trung vào việc tổ chức nhân sự, tiêu chuẩn tuyển chọn, chế độ chính sách và các điều kiện bảo đảm cơ sở vật chất, kinh phí hoạt động.

Quy định về xã trọng điểm và khung số lượng nhân sự

• Xác định xã trọng điểm: Là những xã có vị trí quan trọng về chính trị, kinh tế, văn hóa - xã hội, an ninh - quốc phòng hoặc có tình hình an ninh trật tự phức tạp. Thẩm quyền quyết định công nhận do Bộ trưởng Bộ Công an xem xét dựa trên đề nghị của Chủ tịch Ủy ban nhân dân cấp tỉnh. Hàng năm, các địa phương tiến hành rà soát để đề nghị điều chỉnh, bổ sung danh sách này.
• Khung số lượng Phó trưởng Công an xã: Mỗi xã thông thường được bố trí 01 Phó trưởng Công an xã. Đối với xã trọng điểm, phức tạp về an ninh, trật tự, xã loại 1 và xã loại 2 được bố trí tối đa không quá 02 Phó trưởng Công an xã.
• Khung số lượng Công an viên: Mỗi thôn, xóm, làng, ấp, bản, buôn, phum, sóc hoặc đơn vị dân cư tương đương được bố trí 01 Công an viên. Trường hợp thuộc xã trọng điểm, phức tạp về an ninh, trật tự, xã loại 1 và xã loại 2 thì được bố trí không quá 02 Công an viên. Tại trụ sở hoặc nơi làm việc của Công an xã được bố trí tối đa không quá 03 Công an viên làm nhiệm vụ thường trực 24/24 giờ hàng ngày.

Tiêu chuẩn tuyển chọn vào lực lượng Công an xã

Công dân Việt Nam từ đủ 18 tuổi trở lên cư trú tại địa phương được xem xét tuyển chọn khi đáp ứng các tiêu chuẩn sau:

• Phẩm chất đạo đức: Có lý lịch rõ ràng, phẩm chất đạo đức tốt, không có tiền án, tiền sự; bản thân và gia đình chấp hành tốt chủ trương của Đảng, pháp luật của Nhà nước. Riêng chức danh Trưởng Công an xã bắt buộc phải là đảng viên Đảng Cộng sản Việt Nam.
• Sức khỏe: Đủ sức khỏe thực hiện nhiệm vụ, được cơ quan y tế từ cấp huyện trở lên chứng nhận.
• Trình độ học vấn: Trưởng Công an xã và Phó trưởng Công an xã phải học xong chương trình trung học phổ thông trở lên (có bằng tốt nghiệp hoặc giấy chứng nhận đã học hết chương trình). Công an viên phải tốt nghiệp từ trung học cơ sở trở lên. Đối với vùng miền núi, vùng sâu, vùng xa, nếu không có đối tượng đủ tiêu chuẩn thì trình độ học vấn có thể thấp hơn nhưng phải học xong chương trình tiểu học trở lên.
• Ý chí nguyện vọng: Có khả năng thực hiện nhiệm vụ và có đơn tự nguyện tham gia lực lượng.
• Quy hoạch và ưu tiên: Ủy ban nhân dân cấp huyện và cấp xã phải có quy hoạch, kế hoạch tuyển chọn, bố trí sử dụng lâu dài. Ưu tiên tuyển chọn các chiến sĩ phục vụ có thời hạn trong Công an nhân dân đã hoàn thành nghĩa vụ trở về địa phương. Việc tuyển chọn phải bảo đảm dân chủ, công khai, minh bạch.

Đào tạo, huấn luyện và bồi dưỡng nghiệp vụ

Trưởng Công an xã và Phó trưởng Công an xã được đào tạo, bồi dưỡng, huấn luyện về chính trị, pháp luật và nghiệp vụ tại Trung tâm huấn luyện và bồi dưỡng nghiệp vụ của Công an cấp tỉnh hoặc tại các trường Trung học Cảnh sát nhân dân, Trung học An ninh nhân dân. Bộ trưởng Bộ Công an chịu trách nhiệm quy định chi tiết về thời gian, chương trình và nội dung đào tạo cụ thể.

Trang phục, phù hiệu và Giấy chứng nhận Công an xã

Lực lượng Công an xã được trang bị trang phục, phù hiệu và Giấy chứng nhận để sử dụng khi thi hành công vụ. Quy định cụ thể bao gồm:

• Danh mục trang phục và niên hạn sử dụng: Mũ mềm (1 cái/2 năm); Mũ cứng (1 cái/3 năm); Mũ bảo hiểm (1 cái/5 năm); Quần áo thu đông (1 bộ/2 năm, trang bị từ Thừa Thiên Huế trở ra phía Bắc và 5 tỉnh Tây Nguyên); Áo sơ mi (2 cái/2 năm); Quần áo xuân hè (1 bộ/1 năm); Dây lưng nhỏ (1 cái/3 năm); Giày da (1 đôi/2 năm); Bít tất (2 đôi/1 năm); Áo ấm (1 cái/3 năm, trang bị cho khu vực phía Bắc và Tây Nguyên); Ca ra vát (1 cái/2 năm); Quần áo đi mưa (1 bộ/3 năm).
• Màu sắc và kiểu dáng: Quần, áo, mũ và bít tất có màu cỏ úa. Dây lưng nhỏ màu nâu có khóa vàng. Giày da màu đen. Áo xuân hè thiết kế kiểu bludong, áo thu đông thiết kế kiểu veston có gắn phù hiệu Công an xã ở tay trái. Mũ mềm có gắn phù hiệu Công an xã hình lá chắn, ở giữa có thanh kiếm và ngôi sao năm cánh màu vàng.
• Quản lý sử dụng: Trang phục, phù hiệu và Giấy chứng nhận phải được quản lý chặt chẽ, chỉ được sử dụng khi thi hành công vụ. Nghiêm cấm mọi hành vi cho mượn, cho thuê, mua bán trái phép.

Chế độ, chính sách đối với lực lượng Công an xã

Nghị định quy định chi tiết các quyền lợi, chế độ hỗ trợ nhằm bảo đảm đời sống cho lực lượng Công an xã:

• Lương và phụ cấp: Được hưởng chế độ lương, phụ cấp theo quy định của Chính phủ đối với cán bộ, công chức cấp xã. Được tham gia bảo hiểm xã hội và bảo hiểm y tế bắt buộc theo quy định của pháp luật.
• Chế độ thâm niên và trợ cấp một lần: Trưởng Công an xã có thời gian phục vụ liên tục từ đủ 60 tháng trở lên được hưởng phụ cấp thâm niên mỗi năm bằng 1% lương và phụ cấp hiện hưởng. Nếu có thời gian công tác liên tục từ đủ 15 năm trở lên mà nghỉ việc vì lý do chính đáng (chưa đủ điều kiện hưu trí) thì được hưởng trợ cấp một lần, mỗi năm công tác bằng 1,5 tháng mức bình quân tiền lương và phụ cấp đóng bảo hiểm hiện hưởng.
• Chế độ đối với Phó trưởng Công an xã và Công an viên: Có thời gian công tác liên tục từ đủ 15 năm trở lên khi nghỉ việc vì lý do chính đáng được hưởng trợ cấp một lần (mỗi năm bằng 1,5 tháng mức phụ cấp hiện hưởng). Khi được cử đi tập trung đào tạo, huấn luyện được hưởng chế độ bồi dưỡng bằng mức tiền ăn cơ bản của chiến sĩ nghĩa vụ Công an nhân dân; khi đi công tác được hưởng chế độ như đối với công chức cấp xã.
• Trợ cấp trực chiến và đi lại: Khi làm nhiệm vụ thường trực sẵn sàng chiến đấu tại địa bàn trọng điểm, phức tạp về an ninh trật tự được hưởng trợ cấp mỗi ngày bằng 0,05 lần mức lương tối thiểu chung. Nếu làm nhiệm vụ xa nơi cư trú không thể đi về hàng ngày thì được hỗ trợ nơi nghỉ, phương tiện hoặc thanh toán tiền tàu xe một lần đi và về.
• Chế độ khi ốm đau, tai nạn, bị thương hoặc hy sinh:
  • Khi bị ốm đau được hỗ trợ thanh toán chi phí khám chữa bệnh từ ngân sách địa phương theo quyết định của Chủ tịch Ủy ban nhân dân cấp tỉnh.
  • Khi bị tai nạn trong lúc làm nhiệm vụ hoặc đi học tập: Được thanh toán chi phí y tế sơ cứu, cấp cứu đến khi điều trị ổn định; được giới thiệu giám định khả năng lao động. Nếu chưa tham gia bảo hiểm xã hội mà bị suy giảm khả năng lao động từ 5% trở lên thì được hưởng trợ cấp một lần. Nếu bị tàn tật được hưởng chế độ ưu đãi đối với người tàn tật. Trường hợp tử vong mà chưa có bảo hiểm xã hội thì người mai táng được nhận trợ cấp mai táng bằng 08 tháng lương tối thiểu và gia đình được trợ cấp một lần bằng 05 tháng lương tối thiểu.
  • Nếu bị thương hoặc hy sinh trong khi làm nhiệm vụ hoặc vì lý do công vụ thì được xem xét hưởng các chế độ, chính sách theo quy định của pháp luật về ưu đãi người có công với cách mạng.

Bảo đảm kinh phí và cơ sở vật chất

Nguồn kinh phí bảo đảm cho hoạt động của Công an xã được phân định rõ ràng giữa ngân sách trung ương và ngân sách địa phương:

• Nhiệm vụ chi của Bộ Công an (Ngân sách Trung ương): Chi cho công tác đào tạo, huấn luyện do Bộ tổ chức; sản xuất, mua sắm vũ khí, công cụ hỗ trợ, trang thiết bị, mẫu trang phục, phù hiệu, Giấy chứng nhận; chi khen thưởng, tổng kết cấp trung ương.
• Nhiệm vụ chi của địa phương (Ngân sách địa phương): Chi trả lương, phụ cấp, đóng bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế; thực hiện các chế độ trợ cấp tai nạn, ốm đau, thai sản, tử tuất; chi đào tạo, huấn luyện do địa phương tổ chức; mua sắm trang phục, phù hiệu và in ấn Giấy chứng nhận theo mẫu; chi sơ kết, tổng kết và khen thưởng tại địa phương.

Hiệu lực thi hành

Nghị định 73/2009/NĐ-CP có hiệu lực thi hành kể từ ngày 25 tháng 10 năm 2009. Nghị định này thay thế hoàn toàn Nghị định số 40/1999/NĐ-CP ngày 23 tháng 6 năm 1999 của Chính phủ về Công an xã. Bộ trưởng Bộ Công an chịu trách nhiệm hướng dẫn chi tiết thi hành, các Bộ trưởng, Thủ trưởng cơ quan ngang Bộ, cơ quan thuộc Chính phủ và Chủ tịch Ủy ban nhân dân các tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương chịu trách nhiệm thi hành Nghị định này.