Luật đảm bảo quyền tự do thân thể và quyền bất khả xâm phạm đối với nhà ở, đồ vật, thư tín của nhân dân được ban hành năm 1957, do Chủ tịch Hồ Chí Minh ký sắc lệnh công bố. Đây là văn bản pháp lý đặt nền móng vững chắc cho việc bảo vệ quyền con người, quyền tự do cá nhân và quyền bất khả xâm phạm về chỗ ở, tài sản, thông tin liên lạc của công dân trước các hoạt động tố tụng hình sự và hành chính.

Phạm vi và đối tượng áp dụng

Đạo luật này áp dụng đối với mọi công dân trên lãnh thổ Việt Nam, các cơ quan tiến hành tố tụng bao gồm cơ quan tư pháp, cơ quan công an, tòa án nhân dân, tòa án binh và các cán bộ, nhân viên nhà nước có thẩm quyền thực thi pháp luật. Luật điều chỉnh toàn bộ các hoạt động liên quan đến việc bắt, giam giữ người phạm pháp và việc khám xét người, chỗ ở, đồ vật, thư tín của tư nhân.

Nguyên tắc cốt lõi về quyền tự do và bất khả xâm phạm

• Quyền tự do thân thể và quyền bất khả xâm phạm đối với nhà ở, đồ vật, thư tín của nhân dân được Nhà nước tôn trọng và bảo đảm tuyệt đối. Không một cá nhân hay cơ quan nào được phép xâm phạm trái pháp luật vào các quyền này.
• Mọi hoạt động bắt, giam người phạm pháp, cũng như việc khám xét người, nhà ở, đồ vật, thư tín đều phải tuân thủ nghiêm ngặt theo các trình tự, thủ tục được quy định cụ thể trong đạo luật này.

Quy định chi tiết về thủ tục bắt người

• Trường hợp thông thường: Việc bắt người phạm pháp phải có lệnh bằng văn bản của cơ quan tư pháp từ cấp tỉnh hoặc thành phố trở lên (đối với thường dân) hoặc của tòa án binh (đối với quân nhân hoặc thường dân có liên quan đến quân đội).
• Trường hợp phạm pháp quả tang: Bất kỳ người dân nào cũng có quyền bắt giữ đối tượng và phải giải ngay đến Ủy ban Hành chính, Tòa án nhân dân hoặc đồn công an nơi gần nhất để giải quyết.
• Trường hợp khẩn cấp: Cơ quan công an có quyền bắt giữ người trước khi có lệnh viết của cơ quan có thẩm quyền, nhưng sau đó phải báo cáo ngay cho các cơ quan tư pháp hoặc tòa án binh có thẩm quyền biết để xử lý.

Thời hạn tạm giữ, hỏi cung và tạm giam

• Thời hạn giải giao và tạm giữ ban đầu: Người bị bắt phải được giải lên cơ quan tư pháp hoặc công an cấp huyện trở lên trong vòng 24 giờ kể từ lúc bắt. Cơ quan tư pháp hoặc công an cấp huyện chỉ được tạm giữ can phạm tối đa 03 ngày để xét hỏi, sau đó phải quyết định tha hẳn, tạm tha hoặc chuyển lên cấp trên.
• Thời hạn hỏi cung: Cơ quan tư pháp, công an cấp tỉnh/thành phố hoặc tòa án binh phải tiến hành hỏi cung trong vòng 03 ngày kể từ khi nhận can phạm để quyết định việc tha hẳn, tạm tha hoặc ra lệnh tạm giam bằng văn bản.
• Thời hạn tạm giam tối đa:
  • Không quá 02 tháng đối với các vụ án thường phạm có khung hình phạt từ 05 năm tù trở xuống.
  • Không quá 04 tháng đối với các vụ án xâm phạm an toàn Nhà nước hoặc thường phạm có khung hình phạt trên 05 năm tù.
  • Trường hợp cần thiết cho điều tra, cơ quan ra lệnh có thể gia hạn tạm giam 01 hoặc 02 lần. Đối với các vụ án đặc biệt phức tạp cần điều tra kéo dài, phải có sự chuẩn y của cơ quan tư pháp trung ương.
• Chính sách tạm tha: Nếu việc tạm giam không còn cần thiết hoặc việc tạm tha không gây nguy hiểm cho trật tự xã hội, cơ quan thẩm quyền có thể tự mình hoặc theo đơn xin của can phạm để ra lệnh tạm tha. Đặc biệt ưu tiên xem xét tạm tha và áp dụng biện pháp giám thị tại chỗ ở đối với can phạm già yếu, bệnh nặng, phụ nữ mang thai hoặc đang nuôi con bú.

Quy định về khám xét người, đồ vật, nhà ở và thư tín

• Thẩm quyền ra lệnh khám xét: Việc khám xét người, đồ vật, nhà ở hoặc thư tín của tư nhân phải có lệnh bằng văn bản của cơ quan tư pháp cấp tỉnh/thành phố trở lên hoặc tòa án binh.
• Trường hợp ngoại lệ không cần lệnh trước: Được áp dụng trong các trường hợp phạm pháp quả tang, khi đang tiến hành điều tra vụ án mà can phạm đang bị tạm giữ/tạm giam, hoặc trong các trường hợp khẩn cấp, có triệu chứng phạm pháp rõ ràng.
• Thủ tục thực hiện khám xét nhà ở: Nhân viên thi hành lệnh khám nhà bắt buộc phải đi cùng với một ủy viên Ủy ban Hành chính địa phương, chủ nhà (hoặc người đại diện hợp pháp) và một người láng giềng chứng kiến. Khi kết thúc khám xét, phải lập biên bản rõ ràng và niêm phong, giữ lại tang vật nếu có.
• Kiểm soát thư tín, bưu phẩm: Trong quá trình điều tra, nếu thấy cần thiết, cơ quan điều tra có quyền yêu cầu cơ quan bưu điện giữ lại và giao nộp thư từ, điện tín, bưu phẩm của người phạm pháp để phục vụ công tác phá án.

Nghiêm cấm tra tấn, nhục hình và chế tài xử lý vi phạm

• Cấm tra tấn, nhục hình: Tuyệt đối nghiêm cấm mọi hành vi tra tấn, dùng nhục hình hoặc các biện pháp đối xử tàn bạo, hạ nhục danh dự đối với người bị bắt, bị tạm giữ hoặc tạm giam.
• Biện pháp cưỡng chế hợp pháp: Chỉ trong trường hợp người phạm pháp có hành vi chống đối, kháng cự hoặc bỏ trốn thì lực lượng chức năng mới được phép áp dụng các biện pháp cưỡng chế thích đáng để buộc họ tuân thủ pháp luật.
• Chế tài xử lý người thi hành công vụ vi phạm: Những người thực hiện việc bắt, giam giữ, khám xét trái quy định của đạo luật này sẽ bị xử lý kỷ luật hành chính hoặc bị phạt tù từ 15 ngày đến 03 năm. Nếu có hành vi tra tấn, dùng nhục hình thì sẽ bị truy cứu trách nhiệm hình sự và xử phạt thêm theo quy định của hình luật chung.

Hiệu lực thi hành và các quy định loại trừ

• Đạo luật này không điều chỉnh đối với việc tạm giữ người phạm tội vi cảnh và quyền hạn đặc thù của cán bộ, nhân viên thuộc các ngành thuế, hải quan, lâm chính trong việc khám người, đồ vật, nhà ở.
• Tất cả các luật lệ, quy định trước đây có nội dung trái với đạo luật này đều bị bãi bỏ hoàn toàn.
• Chính phủ chịu trách nhiệm quy định chi tiết và hướng dẫn thi hành luật này trên phạm vi cả nước.