Giới thiệu chung về Chỉ thị 05/2000/CT-TTg

Chỉ thị 05/2000/CT-TTg được Thủ tướng Chính phủ ban hành ngày 23 tháng 3 năm 2000 trong bối cảnh công tác trợ giúp pháp lý tại Việt Nam bước đầu được hình thành và cần có những định hướng chiến lược để phát triển mạnh mẽ hơn. Chỉ thị này tập trung vào việc chỉ đạo các Bộ, ngành và địa phương tăng cường phối hợp, củng cố tổ chức và nâng cao chất lượng hoạt động trợ giúp pháp lý, bảo đảm quyền tiếp cận công lý miễn phí cho người nghèo, đối tượng chính sách và đồng bào dân tộc thiểu số.

Đánh giá thực trạng công tác trợ giúp pháp lý thời kỳ đầu

Thủ tướng Chính phủ đã đưa ra những nhận định khách quan về tình hình triển khai công tác trợ giúp pháp lý kể từ khi hệ thống này được thành lập theo Quyết định số 734/TTg ngày 06/9/1997:

• Những kết quả tích cực: Tổ chức trợ giúp pháp lý đã bước đầu được thiết lập tại hầu hết các tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương. Hoạt động trợ giúp pháp lý đã trực tiếp giúp đỡ, giải quyết vướng mắc pháp luật cho hàng vạn người dân nghèo và đối tượng chính sách, góp phần giữ vững ổn định chính trị, trật tự an toàn xã hội tại địa phương và nâng cao niềm tin của nhân dân vào pháp luật.
• Những tồn tại, hạn chế: Nhận thức của một số cấp ủy Đảng, chính quyền địa phương và các ngành về vai trò, ý nghĩa của công tác trợ giúp pháp lý còn chưa đầy đủ. Tổ chức bộ máy của các Trung tâm trợ giúp pháp lý còn mỏng, thiếu biên chế chuyên trách. Đội ngũ cộng tác viên chưa phát triển mạnh ở vùng sâu, vùng xa. Kinh phí và trang thiết bị làm việc còn rất hạn chế, chưa đáp ứng được nhu cầu thực tế của người dân.

Các nhiệm vụ và giải pháp trọng tâm để tăng cường trợ giúp pháp lý

Để khắc phục các hạn chế nêu trên và đưa công tác trợ giúp pháp lý đi vào chiều sâu, Thủ tướng Chính phủ yêu cầu các cơ quan nhà nước thực hiện đồng bộ các giải pháp sau:

- Nâng cao nhận thức và tăng cường sự lãnh đạo của các cấp chính quyền

• Các Bộ, cơ quan ngang Bộ, cơ quan thuộc Chính phủ và Ủy ban nhân dân các cấp phải quán triệt sâu sắc ý nghĩa nhân văn, chính trị và xã hội của công tác trợ giúp pháp lý. Đây không chỉ là hoạt động chuyên môn pháp lý mà còn là một bộ phận quan trọng của chính sách xóa đói giảm nghèo, đền ơn đáp nghĩa và thực hiện dân chủ ở cơ sở.
• Đẩy mạnh công tác tuyên truyền, phổ biến rộng rãi trên các phương tiện thông tin đại chúng về tôn chỉ, mục đích, đối tượng thụ hưởng và địa chỉ của các tổ chức trợ giúp pháp lý để người dân dễ dàng tiếp cận khi có nhu cầu.

- Kiện toàn tổ chức bộ máy và nâng cao năng lực cán bộ

• Ủy ban nhân dân các tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương có trách nhiệm củng cố, kiện toàn tổ chức của Trung tâm trợ giúp pháp lý nhà nước cấp tỉnh. Bố trí đủ biên chế cán bộ có trình độ cử nhân luật trở lên, có phẩm chất đạo đức tốt để làm nòng cốt cho hoạt động trợ giúp pháp lý.
• Tạo điều kiện thuận lợi về trụ sở làm việc, trang thiết bị, phương tiện đi lại và làm việc cho các Trung tâm trợ giúp pháp lý để bảo đảm hiệu quả hoạt động nghiệp vụ.

- Mở rộng và phát triển mạng lưới cộng tác viên

• Tích cực huy động và phát triển đội ngũ cộng tác viên trợ giúp pháp lý từ các nguồn: luật sư, tư vấn viên pháp luật, thẩm phán, kiểm sát viên, điều tra viên đã nghỉ hưu và các chuyên gia pháp lý có kinh nghiệm tại địa phương.
• Chú trọng xây dựng và phát triển mạng lưới cộng tác viên ở cấp huyện, cấp xã, đặc biệt là ở vùng sâu, vùng xa, vùng đồng bào dân tộc thiểu số để kịp thời hỗ trợ pháp lý ngay tại cơ sở, hạn chế tình trạng khiếu kiện vượt cấp, kéo dài.
• Bộ Tư pháp có trách nhiệm xây dựng chương trình, tài liệu và định kỳ tổ chức tập huấn, bồi dưỡng kỹ năng, nghiệp vụ trợ giúp pháp lý cho đội ngũ cán bộ chuyên trách và cộng tác viên.

- Bảo đảm nguồn lực tài chính ổn định

• Kinh phí hoạt động của Trung tâm trợ giúp pháp lý nhà nước do ngân sách địa phương bảo đảm và được bố trí thành một mục riêng trong dự toán ngân sách hàng năm của Sở Tư pháp.
• Bộ Tài chính chủ trì, phối hợp với Bộ Tư pháp ban hành văn bản hướng dẫn cụ thể về chế độ quản lý, sử dụng kinh phí trợ giúp pháp lý, bảo đảm chi trả kịp thời các khoản bồi dưỡng cho cộng tác viên và các chi phí thực tế phát sinh trong quá trình thực hiện vụ việc trợ giúp pháp lý.
• Khuyến khích việc huy động và tiếp nhận các nguồn đóng góp, tài trợ hợp pháp của các tổ chức, cá nhân trong và ngoài nước để hỗ trợ cho hoạt động trợ giúp pháp lý theo quy định của pháp luật.

- Tăng cường phối hợp liên ngành trong hoạt động tố tụng

• Bộ Tư pháp phối hợp với Bộ Công an, Viện Kiểm sát nhân dân tối cao, Tòa án nhân dân tối cao xây dựng cơ chế phối hợp liên ngành nhằm tạo điều kiện thuận lợi cho người thực hiện trợ giúp pháp lý tham gia tố tụng để bào chữa, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp cho đối tượng được trợ giúp.
• Các cơ quan tiến hành tố tụng có trách nhiệm giải thích, thông báo cho bị can, bị cáo và các đương sự thuộc diện được trợ giúp pháp lý biết về quyền được trợ giúp pháp lý miễn phí và hướng dẫn họ liên hệ với Trung tâm trợ giúp pháp lý khi cần thiết.

Trách nhiệm tổ chức thực hiện của các cơ quan liên quan

Chỉ thị phân công nhiệm vụ cụ thể cho các cơ quan chịu trách nhiệm thi hành:

• Bộ Tư pháp: Chịu trách nhiệm trước Chính phủ thực hiện quản lý nhà nước thống nhất về công tác trợ giúp pháp lý trong cả nước; chủ trì phối hợp với các Bộ, ngành liên quan kiểm tra, đôn đốc việc thực hiện Chỉ thị này và định kỳ báo cáo Thủ tướng Chính phủ.
• Bộ Tài chính: Phối hợp với Bộ Tư pháp bảo đảm ngân sách và hướng dẫn cơ chế tài chính thông thoáng, tạo điều kiện thuận lợi nhất cho hoạt động trợ giúp pháp lý phát triển.
• Ủy ban nhân dân các tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương: Trực tiếp chỉ đạo, kiểm tra hoạt động trợ giúp pháp lý tại địa phương; đưa công tác trợ giúp pháp lý vào chương trình, kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội hàng năm của địa phương.