Tiêu chuẩn Việt Nam TCVN 6398-1:1998 (hoàn toàn tương đương với tiêu chuẩn quốc tế ISO 31-1:1992) là văn bản kỹ thuật nền tảng quy định về các đại lượng và đơn vị đo lường trong lĩnh vực Không gian và Thời gian. Tiêu chuẩn này do Bộ Khoa học Công nghệ và Môi trường ban hành, đóng vai trò là cơ sở pháp lý và kỹ thuật đồng bộ nhằm thống nhất cách sử dụng danh pháp, ký hiệu, đơn vị đo lường trong các văn bản khoa học, giáo trình giảng dạy, thiết kế kỹ thuật và hoạt động thương mại tại Việt Nam.

- Phạm vi áp dụng và đối tượng điều chỉnh

TCVN 6398-1:1998 quy định chi tiết về tên gọi, ký hiệu và đơn vị của các đại lượng thuộc lĩnh vực không gian và thời gian. Tiêu chuẩn này áp dụng rộng rãi cho các ngành khoa học tự nhiên, kỹ thuật, giáo dục và các hoạt động đo lường pháp định. Các quy định trong tiêu chuẩn giúp đảm bảo tính tương thích quốc tế, tạo điều kiện thuận lợi cho việc trao đổi thông tin khoa học và chuyển giao công nghệ toàn cầu.

- Các quy định về đại lượng và đơn vị không gian

Tiêu chuẩn phân tích và định nghĩa rõ ràng các đại lượng không gian cơ bản và dẫn xuất, bao gồm:

• Góc phẳng (Plane angle): Ký hiệu phổ biến là alpha, beta, gamma, theta. Đơn vị đo chính thức trong hệ SI là radian (rad). Ngoài ra, tiêu chuẩn cũng thừa nhận các đơn vị ngoài hệ SI được sử dụng rộng rãi như độ, phút, giây góc.
• Góc khối (Solid angle): Ký hiệu là omega. Đơn vị đo chính thức là steradian (sr).
• Chiều dài (Length): Ký hiệu là l, b, h, r. Đơn vị đo cơ bản là mét (m). Tiêu chuẩn cũng hướng dẫn sử dụng các ước số và bội số thập phân của mét như milimét (mm), centimét (cm), kilômét (km) và các đơn vị ngoài hệ SI được chấp nhận tạm thời như hải lý (nautical mile) dùng trong hàng hải.
• Diện tích (Area): Ký hiệu là A hoặc S. Đơn vị đo tiêu chuẩn là mét vuông (m²). Các đơn vị bổ sung được chấp nhận bao gồm héc-ta (ha) và a (a).
• Thể tích (Volume): Ký hiệu là V. Đơn vị đo tiêu chuẩn là mét khối (m³). Tiêu chuẩn cho phép sử dụng đơn vị lít (l hoặc L) đối với các phép đo thể tích thông thường.

- Các quy định về đại lượng và đơn vị thời gian

Thời gian và các đại lượng liên quan đến tần suất biến đổi theo thời gian được quy định chặt chẽ nhằm đảm bảo độ chính xác cao trong thực tiễn:

• Khoảng thời gian, thời kỳ, thời gian (Time, duration): Ký hiệu là t. Đơn vị đo cơ bản trong hệ SI là giây (s). Tiêu chuẩn cũng quy định các đơn vị đo thời gian truyền thống được chấp nhận sử dụng rộng rãi bao gồm phút (min), giờ (h), ngày (d).
• Tần số (Frequency): Ký hiệu là f hoặc nu. Đơn vị đo là héc (Hz), được định nghĩa là số chu kỳ trên mỗi giây (1/s).
• Tần số góc (Angular frequency): Ký hiệu là omega, được xác định bằng tích của 2 pi và tần số. Đơn vị đo là radian trên giây (rad/s) hoặc giây nghịch đảo (1/s).
• Tốc độ quay (Rotational frequency): Ký hiệu là n, biểu thị số vòng quay trong một đơn vị thời gian. Đơn vị đo tiêu chuẩn là giây nghịch đảo (1/s) hoặc phút nghịch đảo (1/min).

- Các đại lượng động học liên quan đến không gian và thời gian

Sự kết hợp giữa không gian và thời gian tạo ra các đại lượng động học quan trọng được TCVN 6398-1:1998 chuẩn hóa cụ thể:

• Vận tốc, tốc độ (Velocity, speed): Ký hiệu là v. Đơn vị đo tiêu chuẩn là mét trên giây (m/s). Tiêu chuẩn cũng cho phép sử dụng đơn vị kilômét trên giờ (km/h) và nút (knot) trong lĩnh vực hàng hải và hàng không.
• Gia tốc (Acceleration): Ký hiệu là a. Đơn vị đo tiêu chuẩn là mét trên giây bình phương (m/s²).
• Vận tốc góc (Angular velocity): Ký hiệu là omega. Đơn vị đo tiêu chuẩn là radian trên giây (rad/s).
• Gia tốc góc (Angular acceleration): Ký hiệu là alpha. Đơn vị đo tiêu chuẩn là radian trên giây bình phương (rad/s²).

- Nguyên tắc trình bày ký hiệu và viết đơn vị đo

Tiêu chuẩn đưa ra các nguyên tắc kỹ thuật nghiêm ngặt về cách trình bày văn bản liên quan đến đại lượng và đơn vị nhằm tránh nhầm lẫn:

• Ký hiệu của các đại lượng phải được in bằng chữ nghiêng (ví dụ: l cho chiều dài, t cho thời gian).
• Ký hiệu của các đơn vị đo phải được in bằng chữ đứng (ví dụ: m cho mét, s cho giây) và không thay đổi ở dạng số nhiều.
• Giữa trị số số học và ký hiệu đơn vị phải có một khoảng trắng nhỏ (ví dụ: viết là 5 m, không viết liền là 5m).
• Các ký hiệu đơn vị không được đi kèm với dấu chấm câu trừ trường hợp ở cuối câu theo quy tắc ngữ pháp thông thường.