Tiêu chuẩn quốc gia TCVN 13586:2022 về Kho bảo quản hiện vật bảo tàng - Các yêu cầu được biên soạn nhằm thiết lập các tiêu chuẩn kỹ thuật thống nhất, khoa học cho việc thiết kế, xây dựng, cải tạo và vận hành hệ thống kho lưu trữ hiện vật tại các bảo tàng trên toàn lãnh thổ Việt Nam. Đây là văn bản pháp lý kỹ thuật quan trọng giúp các cơ quan quản lý di sản và các bảo tàng bảo vệ tối ưu các giá trị lịch sử, văn hóa, khoa học của hiện vật trước các tác động tiêu cực từ môi trường tự nhiên và con người.

Phạm vi áp dụng và Đối tượng áp dụng

• Phạm vi áp dụng: Tiêu chuẩn này quy định các yêu cầu kỹ thuật cơ bản đối với kho bảo quản hiện vật trong nhà của các bảo tàng. Các quy định bao gồm yêu cầu về địa điểm, giải pháp kiến trúc, kỹ thuật, môi trường bảo quản, trang thiết bị chuyên dụng và công tác quản lý vận hành an toàn kho.
• Đối tượng áp dụng: Áp dụng trực tiếp đối với các bảo tàng công lập và ngoài công lập tại Việt Nam. Đồng thời, tiêu chuẩn này cũng được khuyến khích áp dụng đối với các tổ chức, cá nhân sở hữu bộ sưu tập hiện vật, di vật, cổ vật, bảo vật quốc gia hoặc các cơ quan lưu trữ, thư viện có hoạt động bảo quản tài liệu, hiện vật đặc thù tương tự.

Nội dung cốt lõi của Tiêu chuẩn (Điều 1 đến Điều 4)

1. Phạm vi áp dụng (Điều 1)

• Xác định rõ giới hạn kỹ thuật của tiêu chuẩn, tập trung chủ yếu vào không gian kho bảo quản trong nhà nhằm kiểm soát tối đa các thông số môi trường.
• Đặt ra nền tảng để các chủ đầu tư, đơn vị tư vấn thiết kế và ban quản lý bảo tàng áp dụng đồng bộ trong suốt vòng đời của công trình kho bảo quản (từ khâu lập dự án, thiết kế, thi công đến vận hành thực tế).

2. Tài liệu viện dẫn (Điều 2)

• Hệ thống hóa các tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật quốc gia liên quan làm căn cứ đối chiếu khi thực hiện TCVN 13586:2022.
• Các tài liệu viện dẫn bao gồm các quy chuẩn về an toàn cháy cho nhà và công trình, tiêu chuẩn về chiếu sáng nhân tạo, tiêu chuẩn về hệ thống thông gió - điều hòa không khí, và các quy định về an toàn điện. Trong trường hợp các tài liệu viện dẫn có sự thay đổi hoặc cập nhật, phiên bản mới nhất sẽ được áp dụng.

3. Thuật ngữ và định nghĩa (Điều 3)

• Kho bảo quản hiện vật bảo tàng: Được định nghĩa là khu vực không gian chuyên dụng, được thiết kế và xây dựng kiên cố, trang bị đầy đủ các thiết bị công nghệ phù hợp để lưu giữ, bảo vệ và thực hiện các biện pháp bảo quản chuyên môn đối với hiện vật bảo tàng.
• Bảo quản phòng ngừa: Là tổng hợp các biện pháp tác động gián tiếp lên hiện vật thông qua việc kiểm soát tối ưu môi trường xung quanh (nhiệt độ, độ ẩm, ánh sáng, bức xạ cực tím, bụi bẩn, côn trùng, nấm mốc) nhằm ngăn ngừa, hạn chế tối đa tốc độ tự phân hủy hoặc hư hại của hiện vật.
• Hiện vật bảo tàng: Là những vật thể có dạng vật chất cụ thể, mang giá trị lịch sử, văn hóa, khoa học, đã được bảo tàng sưu tầm, thẩm định, đăng ký, phân loại và đưa vào hồ sơ quản lý chính thức.
• Trang thiết bị bảo quản chuyên dụng: Bao gồm các loại tủ, kệ, giá, bục, hòm, hộp và các công cụ hỗ trợ nâng đỡ, di chuyển hiện vật được chế tạo từ vật liệu trơ, không phát thải khí độc hại gây ảnh hưởng xấu đến chất liệu của hiện vật.

4. Các yêu cầu chung đối với kho bảo quản hiện vật (Điều 4)

• Yêu cầu về địa điểm và quy hoạch mặt bằng: Kho bảo quản phải được bố trí ở những vị trí an toàn, khô ráo, không bị ngập lụt vào mùa mưa bão. Tránh xa các nguồn có nguy cơ gây ô nhiễm môi trường, cháy nổ, rung chấn mạnh hoặc các tác nhân xâm thực hóa học. Vị trí kho phải đảm bảo sự biệt lập với khu vực công cộng nhưng vẫn thuận tiện cho công tác vận chuyển hiện vật nội bộ và cứu hộ khi xảy ra sự cố.
• Yêu cầu về phân khu chức năng: Mặt bằng kho phải được phân chia khoa học thành các khu vực riêng biệt dựa trên chất liệu hiện vật (chất liệu hữu cơ, vô cơ, chất liệu hỗn hợp) để thiết lập chế độ môi trường phù hợp. Phải có không gian đệm giữa môi trường bên ngoài và bên trong kho để tránh hiện tượng sốc nhiệt, ẩm cho hiện vật khi di chuyển.
• Yêu cầu về an ninh, an toàn: Hệ thống kho phải được bảo vệ nghiêm ngặt bằng các giải pháp kiến trúc kiên cố và hệ thống công nghệ hiện đại. Bắt buộc phải trang bị hệ thống kiểm soát an ninh ra vào (bằng thẻ từ, vân tay hoặc nhận diện khuôn mặt), hệ thống camera giám sát liên tục 24/7 không có điểm mù, và hệ thống báo động đột nhập liên kết trực tiếp với bộ phận bảo vệ trực ban.
• Yêu cầu về phòng chống thiên tai và phòng cháy chữa cháy (PCCC): Thiết kế kho phải có khả năng chịu lực cao, chống chịu được động đất, bão gió theo phân vùng khí hậu. Hệ thống PCCC phải sử dụng các chất chữa cháy chuyên dụng (như khí sạch FM200, Novec hoặc các loại khí trơ khác), tuyệt đối không dùng nước hoặc hóa chất bột chữa cháy thông thường tại các khu vực lưu trữ hiện vật nhạy cảm để tránh làm hư hỏng hiện vật khi có sự cố cháy giả hoặc chữa cháy thực tế.
• Yêu cầu về vật liệu xây dựng: Toàn bộ vật liệu dùng để xây dựng kết cấu bao che, tường ngăn, trần, sàn và sơn phủ trong kho bảo quản phải là vật liệu không cháy hoặc khó cháy, không chứa các chất hữu cơ dễ bay hơi (VOCs), không sinh bụi và không giải phóng các axit tự do gây ăn mòn hiện vật kim loại hoặc làm giòn hiện vật giấy, vải.

Hiệu lực thi hành

Tiêu chuẩn quốc gia TCVN 13586:2022 có hiệu lực áp dụng kể từ ngày ban hành công bố. Các cơ quan chủ quản và ban giám đốc các bảo tàng có trách nhiệm rà soát, đối chiếu hệ thống kho hiện hữu để có kế hoạch cải tạo, nâng cấp từng bước đáp ứng các yêu cầu kỹ thuật nêu trên, đảm bảo an toàn tuyệt đối cho kho tàng di sản văn hóa quốc gia.