Quyết định 196-QĐ/NH14 năm 1994 do Thống đốc Ngân hàng Nhà nước ban hành là văn bản pháp lý quan trọng đặt nền móng cho hoạt động bảo lãnh ngân hàng tại Việt Nam trong giai đoạn đầu phát triển kinh tế thị trường. Dưới đây là tóm tắt chi tiết và chuyên sâu toàn bộ nội dung Quy chế nghiệp vụ bảo lãnh kèm theo Quyết định này.

- Quy định chung và các chủ thể tham gia bảo lãnh

• Khái niệm bảo lãnh ngân hàng: Là cam kết bằng văn bản (thư bảo lãnh) của Ngân hàng bảo lãnh về việc thực hiện nghĩa vụ tài chính thay cho bên được bảo lãnh, trong trường hợp bên được bảo lãnh không thực hiện hoặc thực hiện không đúng, không đầy đủ các nghĩa vụ đã thỏa thuận với bên yêu cầu bảo lãnh. Bên được bảo lãnh có trách nhiệm hoàn trả đầy đủ cho Ngân hàng bảo lãnh số tiền đã được trả thay.
• Ngân hàng bảo lãnh: Bao gồm các Ngân hàng thương mại quốc doanh, Ngân hàng thương mại cổ phần, Ngân hàng liên doanh, chi nhánh Ngân hàng nước ngoài và Ngân hàng Đầu tư và phát triển. Trong các trường hợp đặc biệt được Chính phủ chỉ định, Ngân hàng Nhà nước Việt Nam cũng sẽ tham gia bảo lãnh.
• Bên được bảo lãnh: Là các doanh nghiệp (bao gồm cả các tổ chức tín dụng) được thành lập và hoạt động hợp pháp theo quy định của pháp luật Việt Nam.
• Phạm vi áp dụng: Áp dụng cho các trường hợp bảo lãnh tham gia dự thầu, bảo đảm thực hiện hợp đồng, bảo đảm hoàn trả tiền ứng trước, bảo đảm thanh toán, bảo đảm chất lượng sản phẩm theo hợp đồng, bảo đảm hoàn trả vốn vay. Riêng các bảo lãnh liên quan đến vay vốn nước ngoài phải thực hiện theo quy chế riêng (Quyết định số 23-QĐ/NH14 ngày 21/02/1994).

- Điều kiện và hồ sơ đề nghị bảo lãnh

• Điều kiện đối với doanh nghiệp xin bảo lãnh:
  • Phải có tư cách pháp nhân đầy đủ và hoạt động hợp pháp.
  • Có hợp đồng hợp pháp liên quan trực tiếp đến nội dung yêu cầu bảo lãnh.
  • Hoạt động sản xuất kinh doanh phải có lãi.
  • Có uy tín, tín nhiệm cao trong các quan hệ tín dụng và thanh toán trước đó.
  • Có giấy phép xuất nhập khẩu hợp lệ (nếu nghiệp vụ bảo lãnh liên quan đến hoạt động xuất nhập khẩu).
  • Không có nợ quá hạn tại các tổ chức tín dụng bằng cả đồng Việt Nam (VND) và ngoại tệ.
  • Có đầy đủ tài sản thế chấp hợp pháp để bảo đảm cho khoản bảo lãnh.
• Hồ sơ đề nghị bảo lãnh: Doanh nghiệp phải gửi đến Ngân hàng bảo lãnh các tài liệu gồm: Đơn xin bảo lãnh (theo mẫu quy định); Hợp đồng và các tài liệu liên quan; Giấy phép xuất nhập khẩu (nếu có); Danh mục và hồ sơ pháp lý của tài sản thế chấp.

- Quy định về tài sản thế chấp và trách nhiệm của các bên

• Các loại tài sản thế chấp hợp pháp:
  • Bất động sản (nhà, đất...): Phải có giấy chứng nhận quyền sở hữu bản gốc, có chứng nhận của cơ quan công chứng và có khả năng chuyển nhượng dễ dàng.
  • Trái phiếu, tín phiếu và các chứng từ có giá: Phải còn thời hạn thanh toán, do các tổ chức uy tín phát hành, thuộc quyền sở hữu hợp pháp của doanh nghiệp và dễ dàng chuyển nhượng.
  • Vàng, đá quý: Phải được kiểm định bởi Ngân hàng bảo lãnh hoặc cơ quan chuyên môn được chỉ định, được đóng gói và niêm phong dưới sự chứng kiến của hai bên.
  • Tài sản của Doanh nghiệp Nhà nước: Nếu sử dụng tài sản hình thành từ nguồn vốn ngân sách Nhà nước để thế chấp thì phải có văn bản đồng ý từ cơ quan tài chính (đại diện chủ sở hữu nhà nước).
• Trách nhiệm quản lý tài sản thế chấp:
  • Ngân hàng bảo lãnh có trách nhiệm bảo quản, giữ gìn tài sản thế chấp được giao nhận. Nếu xảy ra mất mát, hư hỏng phải bồi thường thiệt hại vật chất cho doanh nghiệp.
  • Trường hợp doanh nghiệp được tiếp tục quản lý, sử dụng tài sản thế chấp thì phải tự chịu trách nhiệm bảo quản; nếu xảy ra hư hỏng, mất mát phải hoàn toàn chịu trách nhiệm.
  • Nếu tài sản thế chấp là chứng từ có giá bị hết hạn trước thời hạn bảo lãnh, doanh nghiệp phải thay thế bằng tài sản khác đủ tiêu chuẩn. Nếu không thay thế đủ, doanh nghiệp sẽ bị phạt với mức 1%/tháng tính trên giá trị tài sản thiếu hụt.

- Hạn mức, phí bảo lãnh và năng lực tài chính của Ngân hàng

• Phí bảo lãnh: Do Ngân hàng bảo lãnh quy định nhưng tối đa không vượt quá 1,00%/năm tính trên số tiền đang còn được bảo lãnh.
• Đồng tiền bảo lãnh: Sử dụng đồng tiền được quy định cụ thể trong hợp đồng hoặc văn bản thỏa thuận giữa bên được bảo lãnh và bên yêu cầu bảo lãnh.
• Quỹ bảo lãnh và giới hạn an toàn:
  • Các ngân hàng phải trích lập Quỹ bảo lãnh từ nguồn vốn được phép sử dụng vào kinh doanh.
  • Tổng mức bảo lãnh tối đa không quá 20 lần số tiền của Quỹ bảo lãnh (tương đương tỷ lệ mất an toàn vốn tối đa là 5%).
  • Ngân hàng phải hạch toán một tiểu khoản riêng cho từng lần bảo lãnh với tỷ lệ tối thiểu 5% so với doanh số bảo lãnh để sẵn sàng chi trả khi phát sinh nghĩa vụ.
  • Giới hạn bảo lãnh cho một doanh nghiệp đơn lẻ không được vượt quá 10% tổng mức bảo lãnh của ngân hàng; tổng mức bảo lãnh cho 10 doanh nghiệp lớn nhất không được vượt quá 30% tổng mức bảo lãnh.

- Quy trình thực hiện, thẩm quyền ký kết và xử lý vi phạm

• Thời hạn giải quyết hồ sơ: Trong vòng 20 ngày kể từ ngày nhận đủ hồ sơ hợp lệ, Ngân hàng bảo lãnh phải ra văn bản thông báo chấp thuận hoặc từ chối bảo lãnh cho doanh nghiệp.
• Thẩm quyền ký thư bảo lãnh: Tổng giám đốc (Giám đốc) Ngân hàng bảo lãnh là người có thẩm quyền ký. Người này có thể ủy quyền bằng văn bản cho Phó tổng giám đốc (Phó giám đốc) hoặc Giám đốc chi nhánh trực thuộc. Người được ủy quyền nghiêm cấm ủy quyền lại cho bên thứ ba.
• Giám sát trong thời gian bảo lãnh: Doanh nghiệp chịu sự kiểm tra, giám sát của ngân hàng đối với mọi hoạt động liên quan đến nghĩa vụ bảo lãnh và có nghĩa vụ cung cấp thông tin trung thực khi được yêu cầu.
• Xử lý khi phát sinh nghĩa vụ trả thay:
  • Nếu doanh nghiệp hoàn thành nghĩa vụ, ngân hàng phải hoàn trả toàn bộ tài sản thế chấp.
  • Nếu ngân hàng phải thực hiện nghĩa vụ trả thay, doanh nghiệp phải ký nhận nợ bắt buộc với ngân hàng đối với số tiền đã trả thay và chịu mức lãi suất nợ quá hạn bằng 150% lãi suất cho vay thông thường. Ngân hàng có quyền phát mại tài sản thế chấp để thu hồi nợ theo quy định pháp luật.

- Các loại hình bảo lãnh cụ thể (Phụ lục đính kèm)

1. Bảo lãnh dự thầu: Cam kết của ngân hàng với chủ thầu về việc tham gia đấu thầu của nhà thầu. Ngân hàng sẽ nộp phạt thay nếu nhà thầu vi phạm quy chế đấu thầu mà không nộp hoặc nộp không đủ tiền phạt.
2. Bảo lãnh thực hiện hợp đồng: Cam kết ngân hàng sẽ trả thay tiền phạt cho chủ thầu nếu nhà thầu vi phạm, không thực hiện đúng các điều khoản trong hợp đồng xây lắp hoặc cung ứng thiết bị.
3. Bảo lãnh tiền ứng trước: Bảo đảm nhà thầu sử dụng tiền ứng trước đúng mục đích. Nếu nhà thầu vi phạm hợp đồng và không hoàn trả đủ tiền ứng trước cho chủ thầu, ngân hàng sẽ chịu trách nhiệm hoàn trả thay.
4. Bảo lãnh thanh toán: Cam kết của ngân hàng với nhà thầu về việc chủ thầu sẽ thanh toán đúng hạn. Nếu chủ thầu không thanh toán đủ, ngân hàng sẽ thực hiện thanh toán thay.
5. Bảo lãnh chất lượng sản phẩm: Cam kết bồi thường cho chủ thầu thay cho nhà thầu nếu sản phẩm, công trình hoặc thiết bị không đạt chất lượng như thỏa thuận trong hợp đồng mà nhà thầu không thực hiện bồi thường.
6. Bảo lãnh đảm bảo hoàn trả vốn vay: Cam kết với bên cho vay về việc sẽ trả nợ gốc và lãi thay cho bên đi vay nếu bên đi vay không hoàn trả nợ đúng hạn.