Pháp lệnh Ngân hàng Nhà nước Việt Nam năm 1990 được Hội đồng Nhà nước ban hành ngày 23 tháng 5 năm 1990 và do Chủ tịch Hội đồng Nhà nước Võ Chí Công ký thực hiện. Đây là văn bản pháp lý quan trọng đặt nền móng cho hệ thống ngân hàng hai cấp tại Việt Nam, xác định rõ chức năng quản lý Nhà nước về tiền tệ, tín dụng và ngân hàng của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam nhằm ổn định giá trị đồng tiền quốc gia.

Phạm vi và đối tượng áp dụng

Pháp lệnh này áp dụng đối với Ngân hàng Nhà nước Việt Nam, các tổ chức tín dụng hoạt động trên lãnh thổ Việt Nam, các cơ quan Nhà nước, tổ chức kinh tế, tổ chức xã hội và mọi cá nhân có liên quan đến hoạt động tiền tệ, tín dụng, thanh toán, ngoại hối và nghiệp vụ ngân hàng.

Vị trí pháp lý và nhiệm vụ, quyền hạn của Ngân hàng Nhà nước

• Ngân hàng Nhà nước Việt Nam là cơ quan của Hội đồng Bộ trưởng, có tư cách pháp nhân, đặt trụ sở chính tại Thủ đô Hà Nội, được mở các chi nhánh trong nước và văn phòng đại diện ở nước ngoài khi cần thiết.
• Có chức năng quản lý Nhà nước về hoạt động tiền tệ, tín dụng, ngân hàng trong cả nước và là cơ quan duy nhất có quyền phát hành tiền của nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam.
• Nhiệm vụ trọng tâm bao gồm: tham gia xây dựng chiến lược phát triển kinh tế - xã hội; ban hành các văn bản pháp quy về tiền tệ, ngân hàng; thực hiện vai trò ngân hàng của các tổ chức tín dụng; tổ chức in, đúc, bảo quản và phát hành tiền; quản lý Nhà nước về ngoại tệ và vàng; lập cán cân thanh toán quốc tế; thanh tra các tổ chức tín dụng và đại diện Chính phủ tại các tổ chức tài chính quốc tế.

Cơ cấu quản trị và điều hành Ngân hàng Nhà nước

• Hội đồng quản trị: Là cơ quan đảm nhiệm việc quản trị Ngân hàng Nhà nước. Hội đồng gồm có Chủ tịch là Thống đốc Ngân hàng Nhà nước, Phó Chủ tịch là Phó Thống đốc thứ nhất, 4 ủy viên cấp Thứ trưởng đại diện cho các Bộ Tài chính, Bộ Thương nghiệp, Ủy ban Kế hoạch Nhà nước, Ủy ban Nhà nước về Hợp tác và Đầu tư, cùng 4 ủy viên là chuyên gia kinh tế, tiền tệ. Nhiệm kỳ của ủy viên là 5 năm. Hội đồng quản trị có quyền quyết định tỷ lệ dự trữ bắt buộc, lãi suất tái chiết khấu, các tỷ lệ an toàn và quyết định nghiệp vụ phát hành, tiêu hủy tiền.
• Giám sát viên của Chính phủ: Do Chủ tịch Hội đồng Bộ trưởng bổ nhiệm, tham dự các phiên họp của Hội đồng quản trị để giám sát, có quyền phát biểu nhưng không có quyền biểu quyết.
• Thống đốc Ngân hàng Nhà nước: Là thành viên của Hội đồng Bộ trưởng, chịu trách nhiệm điều hành toàn bộ hoạt động của Ngân hàng Nhà nước. Thống đốc có quyền quyết định tổ chức bộ máy, bổ nhiệm nhân sự theo quy chế, tổ chức thực hiện chính sách tiền tệ và đại diện ký kết các điều ước quốc tế được ủy quyền.
• Hệ thống thanh tra và kiểm soát: Tổ chức thanh tra đặt dưới sự điều hành của Chánh thanh tra để thanh tra các tổ chức tín dụng. Hoạt động kiểm soát nội bộ do Tổng kiểm soát đảm nhiệm nhằm kiểm soát hoạt động của các đơn vị thuộc Ngân hàng Nhà nước.
• Nghĩa vụ của nhân viên ngân hàng: Nhân viên phải giữ bí mật tuyệt đối về các hoạt động nghiệp vụ của Ngân hàng Nhà nước và các tổ chức tín dụng; nghiêm cấm lợi dụng chức vụ để nhận thù lao hoặc chia lợi nhuận từ các tổ chức tín dụng dưới mọi hình thức.

Chế độ tài chính và các giới hạn hoạt động

• Ngân hàng Nhà nước hoạt động theo nguyên tắc hạch toán kinh tế, có vốn pháp định thuộc sở hữu Nhà nước.
• Lợi nhuận cuối năm tài chính sau khi trừ chi phí hoạt động và các khoản dự phòng rủi ro sẽ được trích 10% để lập quỹ dự trữ thực hiện chính sách tiền tệ quốc gia. Phần lợi nhuận còn lại sau khi trích lập các quỹ theo quy định sẽ được nộp vào ngân sách Nhà nước. Trường hợp bị lỗ, ngân sách Nhà nước sẽ cấp bù.
• Các điều cấm: Ngân hàng Nhà nước không được cho nhân viên của mình (kể cả thành viên Hội đồng quản trị), các xí nghiệp, cơ quan, tổ chức kinh tế và cá nhân vay tiền. Đồng thời, không được góp vốn vào các xí nghiệp, tổ chức kinh tế, tổ chức tín dụng hoặc thành lập các công ty vì mục đích kinh doanh thương mại.

Quan hệ giữa Ngân hàng Nhà nước với Bộ Tài chính

• Ngân hàng Nhà nước mở tài khoản giao dịch cho Kho bạc Nhà nước và có thể làm đại lý phát hành, thanh toán công trái ngắn hạn, dài hạn cho Kho bạc.
• Phối hợp với Bộ Tài chính xây dựng kế hoạch ngân sách, dự kiến tổng mức cho ngân sách vay. Việc ứng trước hoặc cho vay đối với Kho bạc Nhà nước phải được bảo đảm bằng trái phiếu Kho bạc sinh lãi có kỳ hạn tối đa 180 ngày.
• Tổng số tiền ứng trước, cho vay và mua trái phiếu Kho bạc của Ngân hàng Nhà nước không được vượt quá hạn mức do Quốc hội quyết định.

Nghiệp vụ phát hành tiền và bảo vệ tiền tệ

• Ngân hàng Nhà nước là cơ quan duy nhất phát hành tiền giấy và tiền kim loại với đơn vị tiền tệ là "đồng" (ký hiệu quốc gia là "đ", quốc tế là "VND").
• Có quyền quyết định các đặc điểm kỹ thuật của tiền (mệnh giá, kích thước, trọng lượng, hình vẽ) và chịu trách nhiệm bảo quản tiền dự trữ phát hành, điều hòa lưu thông tiền tệ.
• Quy định tiêu chuẩn thu đổi, tiêu hủy tiền rách nát, hư hỏng và không đổi những đồng tiền bị hư hỏng do hành vi phá hoại.
• Các hành vi bị nghiêm cấm: Làm tiền giả, tàng trữ hoặc lưu hành tiền giả; phá hoại tiền giấy và tiền kim loại; dùng tiền kim loại vào mục đích khác; làm biến đổi màu sắc, mệnh giá tiền để lừa đảo; từ chối nhận hoặc lưu hành tiền hợp pháp do Ngân hàng Nhà nước phát hành.

Quan hệ với các tổ chức tín dụng

• Ngân hàng Nhà nước cấp, thu hồi giấy phép hoạt động và thanh tra, giám sát việc chấp hành pháp luật của các tổ chức tín dụng nhằm bảo đảm an toàn hệ thống và khả năng chi trả cho khách hàng.
• Mở tài khoản tiền gửi cho các tổ chức tín dụng; thực hiện cho vay, chiết khấu, tái chiết khấu các giấy tờ có giá (chỉ cho trung tâm của tổ chức tín dụng vay, không cho chi nhánh vay trực tiếp).
• Công bố lãi suất tái chiết khấu, lãi suất tiền gửi tối thiểu và lãi suất cho vay tối đa của các tổ chức tín dụng.
• Quy định tỷ lệ dự trữ bắt buộc trong giới hạn từ 10% đến 35% trên tổng số tiền gửi. Trong trường hợp đặc biệt cần tăng trên 35%, Ngân hàng Nhà nước phải trả lãi cho phần vượt mức này.
• Tổ chức hệ thống thanh toán bù trừ giữa các tổ chức tín dụng; phát hành, mua bán trái phiếu để điều tiết thị trường tiền tệ và phối hợp với Bộ Tài chính tổ chức thị trường chứng khoán.

Quản lý Nhà nước về ngoại hối

• Ngân hàng Nhà nước xây dựng pháp luật, ban hành hướng dẫn, cấp phép hoạt động ngoại hối, xác định và công bố tỷ giá hối đoái của đồng Việt Nam, quản lý dự trữ ngoại hối và vàng của Nhà nước.
• Các nguyên tắc quản lý ngoại hối cốt lõi:
  • Mọi khoản thu ngoại tệ từ xuất khẩu hàng hóa, dịch vụ phải chuyển về nước qua ngân hàng được phép.
  • Tổ chức, công dân Việt Nam không được tự ý mở tài khoản và gửi ngoại tệ ở nước ngoài khi chưa được phép.
  • Mọi hoạt động mua bán, thanh toán hàng hóa, dịch vụ trong nước phải thực hiện bằng đồng Việt Nam (trừ trường hợp được cấp phép đặc biệt).
  • Các tổ chức có ngoại tệ vượt định mức phải bán cho ngân hàng được phép hoặc bán trên thị trường hối đoái.
  • Hoạt động đầu tư nước ngoài, chuyển ngoại tệ ra/vào Việt Nam phải tuân thủ Luật Đầu tư nước ngoài và quy định quản lý ngoại hối.
  • Mọi giao dịch vay, trả nợ nước ngoài phải thực hiện qua ngân hàng được phép; trường hợp vay tín dụng thương mại phải báo cáo Ngân hàng Nhà nước.

Xử lý vi phạm

• Mọi hành vi tiết lộ bí mật ngân hàng, vi phạm quy định về tiền tệ, không chấp hành dự trữ bắt buộc, vi phạm quản lý ngoại hối sẽ bị xử lý kỷ luật, xử phạt hành chính hoặc truy cứu trách nhiệm hình sự tùy theo mức độ nghiêm trọng.
• Cán bộ, nhân viên ngân hàng lợi dụng chức vụ, quyền hạn để bao che sai phạm, mưu lợi riêng hoặc vi phạm quy chế viên chức cũng sẽ bị xử lý nghiêm khắc theo quy định của pháp luật.

Hiệu lực thi hành

Pháp lệnh Ngân hàng Nhà nước Việt Nam năm 1990 có hiệu lực thi hành kể từ ngày 01 tháng 10 năm 1990. Tất cả các quy định trước đây trái với Pháp lệnh này đều bị bãi bỏ.