Pháp lệnh Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng năm 1999 được Ủy ban Thường vụ Quốc hội ban hành (do Chủ tịch Quốc hội Nông Đức Mạnh ký) và chính thức có hiệu lực thi hành từ ngày 01 tháng 10 năm 1999. Đây là văn bản pháp lý nền tảng đầu tiên quy định một cách toàn diện về quyền, nghĩa vụ của người tiêu dùng, trách nhiệm của tổ chức, cá nhân sản xuất, kinh doanh, cũng như vai trò quản lý của Nhà nước nhằm bảo vệ quyền lợi hợp pháp của người tiêu dùng tại Việt Nam.

Phạm vi điều chỉnh và đối tượng áp dụng

Pháp lệnh áp dụng đối với người tiêu dùng là cá nhân, gia đình và tổ chức mua, sử dụng hàng hóa, dịch vụ cho mục đích tiêu dùng sinh hoạt. Đồng thời, văn bản này điều chỉnh hành vi của mọi tổ chức, cá nhân sản xuất, kinh doanh hàng hóa, dịch vụ phục vụ tiêu dùng trong nước, bao gồm cả hàng hóa nhập khẩu và các tổ chức, cá nhân nước ngoài hoạt động trên lãnh thổ Việt Nam.

Nguyên tắc chung và chính sách của Nhà nước

• Bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người tiêu dùng là trách nhiệm chung của toàn xã hội, bao gồm các cơ quan nhà nước, tổ chức kinh tế, tổ chức chính trị - xã hội, đơn vị vũ trang và mọi cá nhân.
• Ủy ban Mặt trận Tổ quốc Việt Nam và các tổ chức thành viên có trách nhiệm tuyên truyền, giáo dục, động viên nhân dân tham gia bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng.
• Nhà nước khuyến khích tiêu dùng hợp lý, tiết kiệm; có chính sách phát triển nền kinh tế nhiều thành phần và củng cố vai trò chủ đạo của doanh nghiệp nhà nước trong việc cung cấp hàng hóa, dịch vụ thiết yếu có chất lượng.
• Khuyến khích mở rộng hợp tác quốc tế trong lĩnh vực bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng.

Các hành vi bị nghiêm cấm

Để bảo vệ tối đa quyền lợi và an toàn của người tiêu dùng, Pháp lệnh nghiêm cấm tuyệt đối các hành vi sau:

• Sản xuất, kinh doanh hàng cấm, hàng giả.
• Sản xuất, kinh doanh, tiêu dùng hàng hóa, dịch vụ gây ô nhiễm nghiêm trọng đến môi trường, nguy hại đến tính mạng, sức khỏe của con người hoặc trái với thuần phong mỹ tục.
• Thông tin, quảng cáo sai sự thật về hàng hóa, dịch vụ.
• Các hành vi vi phạm khác nhằm lừa dối người tiêu dùng.

Quyền lợi của người tiêu dùng

Người tiêu dùng được pháp luật bảo đảm các quyền hạn cốt lõi sau:

• Tự do lựa chọn hàng hóa, dịch vụ phù hợp với nhu cầu.
• Được cung cấp thông tin trung thực về chất lượng, giá cả, phương pháp sử dụng hàng hóa, dịch vụ.
• Được bảo đảm an toàn về tính mạng, sức khỏe và môi trường khi sử dụng sản phẩm.
• Được hướng dẫn các kiến thức cần thiết về tiêu dùng.
• Yêu cầu bồi hoàn, bồi thường thiệt hại khi hàng hóa, dịch vụ không đúng tiêu chuẩn, chất lượng, số lượng, giá cả đã công bố hoặc theo hợp đồng đã giao kết.
• Khiếu nại, tố cáo, khởi kiện đối với các hành vi sản xuất, kinh doanh hàng cấm, hàng giả, hàng kém chất lượng hoặc quảng cáo sai sự thật.
• Đóng góp ý kiến xây dựng chính sách, pháp luật về bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng.
• Thành lập các tổ chức xã hội để tự bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình.

Trách nhiệm của người tiêu dùng

Song song với quyền lợi, người tiêu dùng cũng phải thực hiện các nghĩa vụ:

• Tự bảo vệ mình trong việc tiêu dùng; tuân thủ đúng hướng dẫn sử dụng hàng hóa, dịch vụ.
• Không tiêu dùng các loại hàng hóa, dịch vụ gây tổn hại đến môi trường, trái thuần phong mỹ tục hoặc gây nguy hại cho sức khỏe của bản thân và cộng đồng.
• Phát hiện, tố cáo kịp thời các hành vi gian dối về tiêu chuẩn, đo lường, chất lượng, nhãn hiệu, giá cả và các hành vi lừa dối khác của chủ thể kinh doanh.

Trách nhiệm của tổ chức, cá nhân sản xuất, kinh doanh

Các đơn vị sản xuất, kinh doanh có nghĩa vụ bắt buộc nhằm bảo đảm quyền lợi cho khách hàng:

• Đăng ký và công bố tiêu chuẩn, chất lượng hàng hóa, dịch vụ theo quy định; thực hiện đúng cam kết với người tiêu dùng; thường xuyên kiểm tra an toàn và bảo đảm cân, đong, đo, đếm chính xác.
• Thông tin, quảng cáo chính xác, trung thực; niêm yết công khai giá cả; công bố rõ ràng điều kiện, thời hạn, địa điểm bảo hành và hướng dẫn sử dụng sản phẩm.
• Giải quyết kịp thời, thỏa đáng mọi khiếu nại của người tiêu dùng; thực hiện nghiêm túc trách nhiệm bảo hành sản phẩm.
• Thu thập, nghiên cứu và tiếp thu ý kiến đóng góp của người tiêu dùng; bồi hoàn, bồi thường thiệt hại theo quy định của pháp luật nếu gây ra tổn thất.

Quản lý nhà nước về bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng

Chính phủ thống nhất quản lý nhà nước về bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng trên phạm vi cả nước với các nội dung chính:

• Ban hành, tổ chức thực hiện văn bản quy phạm pháp luật và các chính sách tiêu dùng hợp lý, tiết kiệm.
• Chỉ đạo, phối hợp hoạt động giữa các Bộ, cơ quan ngang Bộ, cơ quan thuộc Chính phủ và Ủy ban nhân dân các cấp.
• Đào tạo cán bộ chuyên môn; tuyên truyền, giáo dục, phổ biến kiến thức pháp luật về tiêu dùng.
• Thực hiện hợp tác quốc tế trong lĩnh vực bảo vệ người tiêu dùng.
• Thanh tra, kiểm tra việc chấp hành pháp luật; giải quyết khiếu nại, tố cáo và xử lý nghiêm các hành vi vi phạm.
• Hội đồng nhân dân và Ủy ban nhân dân các cấp có trách nhiệm giám sát, kiểm tra việc thi hành chính sách pháp luật tại địa phương mình quản lý.

Giải quyết tranh chấp và xử lý vi phạm

Cơ chế giải quyết tranh chấp và chế tài xử lý được quy định cụ thể:

• Việc giải quyết khiếu nại giữa người tiêu dùng và bên sản xuất, kinh doanh trước hết phải được thực hiện theo nguyên tắc hòa giải. Nếu không hòa giải được, người tiêu dùng có quyền khiếu nại lên cơ quan nhà nước có thẩm quyền hoặc khởi kiện ra Tòa án.
• Cá nhân, tổ chức có hành vi vi phạm như sản xuất hàng giả, thuốc giả, thực phẩm bẩn, quảng cáo sai sự thật, gian lận thương mại... tùy theo tính chất và mức độ vi phạm sẽ bị xử phạt hành chính hoặc truy cứu trách nhiệm hình sự. Nếu gây thiệt hại thì phải bồi thường toàn bộ theo quy định.
• Người lợi dụng chức vụ, quyền hạn để vi phạm hoặc bao che cho hành vi vi phạm pháp luật về bảo vệ người tiêu dùng sẽ bị xử lý kỷ luật hoặc truy cứu trách nhiệm hình sự.

Hiệu lực thi hành

Pháp lệnh Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng năm 1999 có hiệu lực thi hành kể từ ngày 01 tháng 10 năm 1999. Chính phủ chịu trách nhiệm ban hành các quy định chi tiết để hướng dẫn thi hành Pháp lệnh này trên thực tế.