Chính phủ ban hành Nghị định số 90/2013/NĐ-CP quy định trách nhiệm giải trình của cơ quan nhà nước trong việc thực hiện nhiệm vụ, quyền hạn được giao, nhằm tăng cường tính công khai, minh bạch, nâng cao hiệu quả hoạt động của bộ máy hành chính nhà nước và bảo vệ quyền lợi hợp pháp của tổ chức, cá nhân.

Phạm vi điều chỉnh và đối tượng áp dụng

Nghị định này quy định chi tiết về điều kiện tiếp nhận yêu cầu giải trình; quyền và nghĩa vụ của người yêu cầu giải trình cũng như người giải trình; trình tự, thủ tục thực hiện việc giải trình và trách nhiệm của các cơ quan, tổ chức, cá nhân có liên quan. Đối tượng áp dụng bao gồm các cơ quan hành chính nhà nước, các đơn vị sự nghiệp công lập thuộc cơ quan hành chính nhà nước và người có thẩm quyền thực hiện trách nhiệm giải trình. Bên yêu cầu giải trình bao gồm các cơ quan nhà nước, tổ chức chính trị, tổ chức chính trị - xã hội, tổ chức xã hội, tổ chức kinh tế, tổ chức nước ngoài hoạt động hợp pháp tại Việt Nam, cùng công dân Việt Nam và người nước ngoài đang sinh sống, làm việc tại Việt Nam.

- Nguyên tắc thực hiện và các trường hợp loại trừ trách nhiệm giải trình

• Nguyên tắc thực hiện: Việc giải trình phải tuân thủ nguyên tắc công khai, minh bạch, đầy đủ, kịp thời và đúng thẩm quyền được giao, đồng thời bảo đảm bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của Nhà nước, tổ chức và cá nhân. Trường hợp văn bản quy phạm pháp luật khác có quy định riêng về trách nhiệm giải trình thì áp dụng theo quy định của văn bản đó.
• Nội dung không thuộc phạm vi giải trình: Người giải trình được miễn trách nhiệm giải trình đối với các thông tin thuộc bí mật nhà nước; bí mật đời tư; bí mật kinh doanh; các nội dung liên quan đến chỉ đạo, tổ chức thực hiện nhiệm vụ nội bộ hoặc chỉ đạo điều hành giữa cơ quan hành chính cấp trên với cấp dưới; và các nội dung đã được giải trình hoặc đã được cơ quan có thẩm quyền thụ lý giải quyết.
• Thời hạn từ chối tiếp nhận: Cơ quan nhà nước không giải quyết các yêu cầu giải trình được gửi sau 90 ngày kể từ ngày tổ chức, cá nhân nhận được hoặc biết được quyết định, hành vi hành chính tác động trực tiếp đến quyền, lợi ích hợp pháp của mình.

- Điều kiện tiếp nhận và quyền, nghĩa vụ của các bên

• Điều kiện tiếp nhận yêu cầu: Cá nhân yêu cầu giải trình phải có năng lực hành vi dân sự đầy đủ hoặc thông qua người đại diện hợp pháp; tổ chức phải thông qua người đại diện theo pháp luật. Nội dung yêu cầu phải liên quan trực tiếp đến quyền, lợi ích hợp pháp của chính họ và phải thuộc phạm vi quản lý của cơ quan được yêu cầu.
• Quyền và nghĩa vụ của người yêu cầu: Người yêu cầu có quyền tự mình hoặc ủy quyền cho người khác thực hiện yêu cầu giải trình; được quyền rút một phần hoặc toàn bộ yêu cầu và nhận văn bản giải trình chính thức. Đồng thời, họ có nghĩa vụ tuân thủ đúng trình tự, thủ tục, trình bày nội dung rõ ràng, trung thực, có căn cứ và cung cấp đầy đủ thông tin, tài liệu liên quan.
• Quyền và nghĩa vụ của người giải trình: Người giải trình có quyền yêu cầu cung cấp tài liệu liên quan, yêu cầu người thực hiện tuân thủ đúng thủ tục và được bổ sung, đính chính thông tin trong văn bản giải trình. Đặc biệt, người giải trình có quyền từ chối giải trình trực tiếp nếu người yêu cầu đang trong tình trạng say xỉn, không có giấy tờ ủy quyền hợp pháp hoặc có hành vi gây rối, xúc phạm danh dự người giải trình. Nghĩa vụ của họ là tiếp nhận, hướng dẫn và giải quyết yêu cầu đúng thời hạn, hình thức quy định.

- Trình tự, thủ tục thực hiện việc giải trình

• Hình thức gửi yêu cầu: Yêu cầu giải trình được thực hiện bằng văn bản hoặc trực tiếp. Văn bản yêu cầu phải viết bằng tiếng Việt (hoặc dịch sang tiếng Việt đối với người nước ngoài), nêu rõ nội dung và thông tin liên hệ. Đối với yêu cầu trực tiếp, cán bộ tiếp nhận phải ghi chép trung thực nội dung vào văn bản và yêu cầu người giải trình ký tên hoặc điểm chỉ xác nhận.
• Tiếp nhận và xử lý ban đầu: Trong thời hạn 05 ngày làm việc kể từ ngày tiếp nhận, người giải trình phải thông báo bằng văn bản cho người yêu cầu về việc thụ lý hoặc từ chối giải trình (nêu rõ lý do). Nếu không thuộc thẩm quyền, phải hướng dẫn người yêu cầu gửi đến đúng cơ quan có trách nhiệm.
• Quá trình thực hiện giải trình: Đối với vụ việc đơn giản, người giải trình có thể thực hiện giải trình trực tiếp và lập biên bản có chữ ký của các bên. Đối với vụ việc phức tạp hơn, người giải trình phải nghiên cứu hồ sơ, xác minh thông tin, làm việc trực tiếp với người yêu cầu (nếu cần thiết) và ban hành văn bản giải trình chính thức gửi cho người yêu cầu, đồng thời công bố công khai khi có yêu cầu pháp lý.
• Thời hạn giải quyết: Thời hạn thực hiện giải trình tối đa là 15 ngày kể từ ngày thông báo tiếp nhận. Đối với các vụ việc có tính chất phức tạp, thời hạn có thể được gia hạn thêm nhưng không quá 15 ngày và phải thông báo bằng văn bản cho người yêu cầu.
• Tạm đình chỉ và đình chỉ giải trình: Việc giải trình bị tạm đình chỉ khi cá nhân yêu cầu qua đời hoặc tổ chức bị giải thể, sáp nhập mà chưa có người kế thừa quyền, nghĩa vụ hợp pháp. Việc giải trình bị đình chỉ hoàn toàn khi người yêu cầu tự nguyện rút đơn yêu cầu.

- Trách nhiệm quản lý nhà nước và xử lý vi phạm

• Trách nhiệm của người đứng đầu: Người đứng đầu cơ quan nhà nước có trách nhiệm cụ thể hóa quy định về trách nhiệm giải trình vào nội quy, quy chế làm việc của cơ quan; tổ chức, đôn đốc, kiểm tra cán bộ dưới quyền thực hiện nghiêm túc và xử lý nghiêm các hành vi vi phạm.
• Thanh tra, kiểm tra: Cơ quan nhà nước cấp trên có trách nhiệm thanh tra, kiểm tra việc thực hiện trách nhiệm giải trình của cấp dưới. Thanh tra Chính phủ chịu trách nhiệm giúp Chính phủ thanh tra, kiểm tra việc thực hiện tại các Bộ, cơ quan ngang Bộ, cơ quan thuộc Chính phủ và Ủy ban nhân dân cấp tỉnh.
• Xử lý vi phạm: Cán bộ, công chức và người đứng đầu cơ quan nhà nước không chấp hành nghiêm túc các quy định về trách nhiệm giải trình sẽ bị xử lý kỷ luật nghiêm khắc theo quy định của pháp luật về cán bộ, công chức tùy theo tính chất và mức độ vi phạm.

Hiệu lực thi hành và trách nhiệm tổ chức thực hiện

Nghị định 90/2013/NĐ-CP có hiệu lực thi hành kể từ ngày 30 tháng 9 năm 2013. Tổng Thanh tra Chính phủ phối hợp với Bộ trưởng Bộ Nội vụ chịu trách nhiệm hướng dẫn thi hành Nghị định này. Các Bộ trưởng, Thủ trưởng cơ quan ngang Bộ, Thủ trưởng cơ quan thuộc Chính phủ, Chủ tịch Ủy ban nhân dân các tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương và các cơ quan liên quan chịu trách nhiệm thi hành nghiêm túc các quy định của Nghị định.