Nghị định số 52-HĐBT được ban hành năm 1989 bởi Hội đồng Bộ trưởng nhằm quy định chi tiết và hướng dẫn thi hành Pháp lệnh Thuế Nông nghiệp và Pháp lệnh sửa đổi, bổ sung Pháp lệnh Thuế Nông nghiệp. Đây là văn bản pháp lý quan trọng xác lập nghĩa vụ đóng góp của các tổ chức, cá nhân sử dụng đất nông nghiệp, đồng thời quy định cụ thể về phân hạng đất, thuế suất, các trường hợp miễn giảm thuế và tổ chức bộ máy thu thuế trong giai đoạn cuối thập niên 1980.

Phạm vi điều chỉnh và đối tượng áp dụng thuế nông nghiệp

Nghị định xác định rõ ràng các chủ thể có nghĩa vụ nộp thuế cũng như phân định cụ thể diện tích đất chịu thuế và đất được miễn thuế:

• Đối tượng có nghĩa vụ nộp thuế: Bao gồm các hợp tác xã, tập đoàn sản xuất nông nghiệp; hộ tư nhân, hộ nông dân sản xuất riêng lẻ; các xí nghiệp, nông trường, lâm trường, trạm, trại quốc doanh, cơ quan hành chính sự nghiệp, đơn vị lực lượng vũ trang, trường học có sử dụng đất vào sản xuất nông nghiệp; các tổ chức xã hội, đoàn thể (nhà thờ, chùa, đền, Hội nông dân, Đoàn thanh niên...); và các xã viên, cán bộ, chiến sĩ, cá nhân sử dụng đất làm kinh tế gia đình.
• Các loại đất chịu thuế nông nghiệp: Đất nông nghiệp (gồm cả đồng cỏ, bãi bồi, mặt nước nhỏ nuôi trồng thủy sản); các loại đất khác được sử dụng vào sản xuất nông nghiệp (đất lâm nghiệp, đất chuyên dùng, đất dự trữ, đất trồng cây lấy gỗ/lá không thuộc diện nộp tiền nuôi rừng); và phần đất vượt quá hạn mức quy định tại Điều 35 của Luật Đất đai.
• Các loại đất không chịu thuế nông nghiệp: Đất xây dựng trường học, trạm xá, nhà văn hóa, sân vận động, nghĩa trang, trụ sở xã, nhà kho, sân phơi, xưởng chế biến nông sản, trại chăn nuôi của các tổ chức quốc doanh và tập thể sử dụng đúng thiết kế; đất ở theo hạn mức; đất làm công trình giao thông, thủy lợi quy mô lớn và vừa; đất khai hoang, phục hóa trồng cây hàng năm chưa đến hạn chịu thuế; đất vùng rẻo cao hoặc vùng mới định canh, định cư được Ủy ban nhân dân cấp tỉnh quyết định chưa thu thuế.

Quy định về phân hạng đất và quy đổi nông sản tính thuế

• Hạng đất tính thuế: Đối với đất trồng cây hàng năm (trừ cây công nghiệp ngắn ngày), giữ nguyên hạng đất đã xác định trong hai năm 1984-1985. Tuy nhiên, phải điều chỉnh nâng hạng đối với các vùng đất đã chuyển đổi sang cây trồng có thu nhập cao hoặc tăng từ một vụ lên hai vụ nhờ đầu tư thủy lợi, cải tạo đất. Đất mới đưa vào tính thuế được xếp hạng tương đương với ruộng liền canh hoặc ruộng có điều kiện sản xuất tương tự tại địa phương.
• Thẩm quyền phê duyệt: Ủy ban nhân dân cấp tỉnh chỉ đạo cấp huyện xác định lại hạng đất, tổng hợp bảng phân hạng để trình Hội đồng Bộ trưởng phê chuẩn. Hàng năm, Bộ Tài chính duyệt diện tích đất chịu thuế để trình Hội đồng Bộ trưởng phê duyệt.
• Tỷ lệ quy đổi: Bộ Tài chính chịu trách nhiệm hướng dẫn tỷ lệ quy đổi các loại nông sản ra thóc để phục vụ việc phân đất, điều chỉnh hạng đất và thu thuế.

Thuế suất đối với các loại cây trồng cụ thể

Nghị định phân chia thuế suất dựa trên loại cây trồng và sản lượng thực thu hàng năm:

• Cây công nghiệp ngắn ngày: Thuế tính bằng 10% trên sản lượng thực thu hàng năm.
• Cây dược liệu đặc biệt: Thuế tính bằng 20% trên sản lượng thực thu hàng năm. Đối với các loại cây dược liệu khác, áp dụng cách tính thuế như đất trồng cây hàng năm.
• Đất vườn và cây lâu năm: Thuế được tính theo tỷ lệ phần trăm trên sản lượng hoặc giá trị sản lượng hàng năm tùy theo loại cây trồng, căn cứ theo quy định tại Điều 9 Pháp lệnh Thuế nông nghiệp năm 1989. Bộ Tài chính chịu trách nhiệm cụ thể hóa mức thuế suất cho từng loại cây.
• Xác định sản lượng tính thuế: Sản lượng của cây công nghiệp ngắn ngày, cây dược liệu đặc biệt và sản lượng/giá trị sản lượng của cây lâu năm, vườn tạp do Ủy ban nhân dân cấp xã xác định dưới sự chỉ đạo của cấp huyện, sau đó trình Ủy ban nhân dân cấp tỉnh phê duyệt để làm căn cứ tính thuế.

Chính sách miễn, giảm thuế nông nghiệp

Nhằm hỗ trợ người sản xuất trước thiên tai và thực hiện chính sách xã hội, Nghị định quy định chi tiết các trường hợp miễn, giảm thuế:

• Giảm, miễn thuế do thiên tai, địch họa: Việc xét giảm dựa trên tỷ lệ thiệt hại sản lượng thực tế cả năm so với sản lượng chịu thuế trên toàn bộ diện tích. Cụ thể:
  • Thiệt hại từ 15% đến 40%: Giảm thuế tương đương với tỷ lệ thiệt hại.
  • Thiệt hại từ trên 40% đến 45%: Giảm 50% số thuế phải nộp.
  • Thiệt hại từ trên 45% đến 50%: Giảm 60% số thuế phải nộp.
  • Thiệt hại từ trên 50% đến 60%: Giảm 70% số thuế phải nộp.
  • Thiệt hại trên 55%: Được miễn thuế hoàn toàn.
• Giảm, miễn thuế do thay đổi quy hoạch: Các tổ chức, cá nhân bị giảm sút thu nhập nghiêm trọng do tổ chức lại sản xuất hoặc thay đổi quy hoạch, phương án kinh tế - kỹ thuật đã được cơ quan có thẩm quyền phê duyệt sẽ được xem xét giảm hoặc miễn thuế.
• Giảm, miễn thuế đối với đối tượng chính sách xã hội: Thương binh, bệnh binh, bố mẹ hoặc vợ liệt sĩ cô đơn, gia đình có công với cách mạng, hộ nông dân nghèo thuộc dân tộc ít người hoặc vùng căn cứ kháng chiến cũ gặp khó khăn về đời sống, thiếu sức lao động, không có nguồn thu nhập khác được Ủy ban nhân dân cấp xã xác nhận sẽ được xét giảm, miễn thuế.
• Thẩm quyền quyết định: Ủy ban nhân dân cấp tỉnh được quyền quyết định giảm, miễn thuế cho các trường hợp trên trong phạm vi không quá 5% tổng số thuế ghi thu cả năm của địa phương. Nếu thiệt hại quá nặng cần giảm, miễn vượt mức 5%, Ủy ban nhân dân cấp tỉnh phải đề nghị Bộ Tài chính quyết định.

Thời hạn, phương thức thu nộp và quản lý thuế

• Năm thuế nông nghiệp: Được tính từ ngày 1 tháng 10 năm nay đến ngày 30 tháng 9 năm sau đối với các tỉnh từ Bình Trị Thiên trở ra; và từ ngày 1 tháng 12 năm nay đến ngày 30 tháng 11 năm sau đối với các tỉnh từ Quảng Nam - Đà Nẵng trở vào. Thuế được tính cho cả năm nhưng thu từ 1 đến 2 lần tùy theo vụ thu hoạch chính.
• Lập sổ thuế: Sổ thuế nông nghiệp được lập hàng năm. Đối với hộ gia đình, hợp tác xã thì lập tại xã và nộp tại xã. Đối với nông trường, lâm trường, đơn vị vũ trang thì lập tại cơ quan thuế cấp huyện hoặc cấp tỉnh và nộp tại nơi lập sổ.
• Hình thức thu thuế:
  • Đất trồng lúa: Thu chủ yếu bằng thóc. Thu bằng tiền đối với vùng cao, vùng xa không có điều kiện vận chuyển, không có cơ quan thu mua, hoặc khi người dân có yêu cầu và Nhà nước có thể dùng tiền để mua đủ số thóc tương ứng.
  • Cây hàng năm khác và các nông, lâm trường, trạm trại quốc doanh: Thu chủ yếu bằng tiền.
  • Giá tính thuế bằng tiền thay hiện vật do Ủy ban nhân dân cấp tỉnh quyết định dựa trên thời giá nông sản thực tế tại địa phương ở thời điểm thu thuế.
• Điều tiết ngân sách: Toàn bộ số thuế thu được phải nộp kịp thời vào ngân sách Nhà nước. Việc điều tiết số thu thuế nông nghiệp cho ngân sách địa phương thực hiện theo chế độ phân cấp quản lý tài chính, riêng tỷ lệ điều tiết cho ngân sách cấp xã do Bộ Tài chính quy định cụ thể.

Tổ chức thực hiện và chế tài xử lý vi phạm

• Trách nhiệm quản lý: Bộ Tài chính thống nhất chỉ đạo, đôn đốc và kiểm tra. Ủy ban nhân dân các cấp chịu trách nhiệm trực tiếp về công tác thu thuế tại địa phương mình trước cấp trên. Ngành thuế nông nghiệp là cơ quan chuyên môn thuộc ngành tài chính, được tổ chức thống nhất từ trung ương đến cấp xã.
• Kinh phí hoạt động: Bộ Tài chính dự trù một khoản kinh phí phục vụ công tác thuế nông nghiệp trong ngân sách Nhà nước hàng năm để trình Hội đồng Bộ trưởng phê duyệt.
• Chế tài xử lý vi phạm:
  • Hành vi khai man, lậu thuế: Phạt tiền từ 100% đến 200% số thuế nộp thiếu bên cạnh việc phải nộp đủ số thuế ẩn lậu.
  • Hành vi nộp chậm: Phạt 1% số thuế nộp chậm cho mỗi ngày quá hạn, mức phạt tối đa không quá 50% số thuế nộp chậm.
  • Trốn nộp thuế và tiền phạt: Sẽ bị xử lý hình sự theo quy định của Bộ luật Hình sự.
  • Xử lý cán bộ vi phạm: Người lợi dụng chức quyền bao che cho người vi phạm, làm trái quy định hoặc thiếu tinh thần trách nhiệm sẽ bị xử lý kỷ luật hành chính hoặc truy cứu trách nhiệm hình sự nếu gây hậu quả nghiêm trọng.

Hiệu lực thi hành

Nghị định 52-HĐBT có hiệu lực thi hành kể từ năm thuế nông nghiệp 1989 và thay thế hoàn toàn cho Nghị định số 25-HĐBT ngày 30 tháng 3 năm 1983 của Hội đồng Bộ trưởng. Bộ Tài chính chịu trách nhiệm ban hành văn bản hướng dẫn chi tiết thi hành Nghị định này.