Nghị định 51-CP được ban hành năm 1997 bởi Chính phủ do Thủ tướng Võ Văn Kiệt ký ban hành, quy định chi tiết về việc đăng ký và quản lý hộ khẩu nhằm xác định nơi cư trú của công dân, bảo đảm thực hiện quyền và nghĩa vụ công dân, tăng cường quản lý xã hội, giữ vững an ninh chính trị và trật tự an toàn xã hội.

Phạm vi và đối tượng áp dụng

Nghị định này áp dụng đối với mọi công dân nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, các cơ quan Nhà nước, tổ chức kinh tế - xã hội, đơn vị lực lượng vũ trang nhân dân và các tổ chức, cá nhân có liên quan đến hoạt động cư trú, đăng ký và quản lý hộ khẩu trên lãnh thổ Việt Nam.

Quy định chung về quyền và nghĩa vụ đăng ký hộ khẩu

• Mọi công dân Việt Nam có quyền và nghĩa vụ đăng ký hộ khẩu thường trú tại nơi cư trú với cơ quan công an. Khi thay đổi nơi cư trú, công dân phải thực hiện đầy đủ chế độ đăng ký lại theo quy định.
• Hạn chế đăng ký thường trú mới đối với người đang thi hành bản án của Tòa án, người đang chấp hành quyết định cư trú bắt buộc hoặc bị cấm cư trú tại một số khu vực nhất định theo quyết định của cơ quan có thẩm quyền.
• Quy định về chủ hộ: Những người có quan hệ gia đình, cùng ở chung một nhà thì đăng ký thành một hộ gia đình và phải cử một người đứng tên chủ hộ để chịu trách nhiệm chính trong việc thực hiện các quy định về hộ khẩu.

Đăng ký hộ khẩu đối với các đối tượng đặc thù

• Nhân khẩu tập thể: Người độc thân sống tại nhà tập thể của cơ quan, tổ chức phải trực tiếp đăng ký hộ khẩu với cơ quan công an. Mỗi nhà tập thể phải có người phụ trách quản lý và kiểm tra việc chấp hành quy định.
• Lực lượng vũ trang: Sĩ quan, quân nhân chuyên nghiệp, hạ sĩ quan, chiến sĩ, công nhân viên chức Quân đội nhân dân và Công an nhân dân ở trong doanh trại được quản lý theo quy định riêng của Bộ Quốc phòng và Bộ Nội vụ. Trường hợp ở cùng gia đình hoặc có nhà ở hợp pháp thì được đăng ký hộ khẩu gia đình. Công dân đang thực hiện nghĩa vụ quân sự không được đăng ký hộ khẩu gia đình.

Hệ thống sổ sách và giấy tờ quản lý hộ khẩu

• Cơ quan công an lập sổ hộ khẩu gốc theo khu vực dân cư để quản lý.
• Mỗi hộ gia đình được cấp một Sổ hộ khẩu gia đình. Trường hợp nhiều gia đình ở chung một nhà thì mỗi gia đình được lập sổ riêng.
• Mỗi cá nhân đăng ký nhân khẩu tập thể được cấp một Giấy chứng nhận nhân khẩu tập thể.
• Công dân từ 15 tuổi trở lên có nghĩa vụ khai bản tự khai nhân khẩu chính xác theo mẫu của Bộ Nội vụ.

Thủ tục đăng ký bổ sung, điều chỉnh thông tin hộ khẩu

Chủ hộ hoặc người có thay đổi phải làm thủ tục điều chỉnh tại cơ quan công an nơi thường trú khi có các biến động sau:

• Tách hộ, nhập hộ, lập hộ mới.
• Thay đổi họ tên, chữ đệm, cải chính ngày tháng năm sinh.
• Có trẻ em mới sinh hoặc có người chết, mất tích.
• Có thành viên đi nghĩa vụ quân sự, xuất cảnh từ 12 tháng trở lên, hoặc bị thi hành án tù giam, đưa vào cơ sở giáo dục, trường giáo dưỡng, cơ sở chữa bệnh.

Thủ tục chuyển nơi cư trú và đăng ký hộ khẩu thường trú mới

• Khi chuyển đi, công dân hoặc chủ hộ phải làm thủ tục xóa đăng ký tại nơi cũ để nhận giấy chứng nhận chuyển đi.
• Thời hạn đăng ký tại nơi mới: Không quá 7 ngày đối với thành phố, thị xã; không quá 10 ngày đối với khu vực nông thôn.
• Hồ sơ đăng ký gồm: Giấy chứng minh nhân dân (cho người từ 15 tuổi trở lên), Giấy chứng nhận chuyển đi, Phiếu báo thay đổi nơi thường trú, Giấy xác nhận nhà ở hợp pháp và các giấy tờ liên quan khác.
• Thời hạn giải quyết của cơ quan công an: Tối đa 10 ngày đối với nông thôn và 20 ngày đối với thành phố, thị xã kể từ ngày nhận đủ hồ sơ hợp lệ.

Điều kiện về nhà ở hợp pháp để đăng ký thường trú

Người đăng ký thường trú tại nơi mới phải có nhà ở hợp pháp thuộc một trong các trường hợp:

• Nhà ở thuộc sở hữu cá nhân hoặc được quyền sử dụng hợp pháp (có quyết định phân nhà, hợp đồng thuê nhà).
• Được chủ hộ đồng ý cho ở nhờ tại nhà ở hợp pháp của họ, bảo đảm diện tích tối thiểu, vệ sinh môi trường, không có tranh chấp và không nằm trong quy hoạch giải tỏa.

Điều kiện đặc thù khi chuyển hộ khẩu vào các thành phố, thị xã

Ngoài điều kiện về nhà ở hợp pháp, người muốn chuyển hộ khẩu vào thành phố, thị xã phải đáp ứng một trong các điều kiện sau:

• Được cơ quan nhà nước có thẩm quyền điều động, tuyển dụng vào biên chế (công chức, viên chức, học sinh tốt nghiệp được tuyển dụng).
• Sĩ quan, quân nhân chuyên nghiệp, công nhân viên chức quân đội, công an công tác ổn định tại thành phố về ở với người thân, hoặc là nữ cán bộ đã lập gia đình/có con, hoặc đã công tác liên tục tại địa bàn từ 3 năm trở lên, hoặc đã nghỉ hưu.
• Các trường hợp bảo lãnh gia đình: Vợ về ở với chồng hoặc ngược lại; con đẻ về ở với cha mẹ hoặc ngược lại; người hết tuổi lao động, nghỉ hưu về ở với con hoặc anh chị em ruột; người mất khả năng lao động, người dưới 18 tuổi về ở với người giám hộ, người đỡ đầu hợp pháp.
• Người Việt Nam định cư ở nước ngoài hồi hương được phép cư trú tại thành phố.
• Người có hộ khẩu thường trú hoặc quê gốc tại thành phố đi nghĩa vụ, học tập, lao động, hoặc chấp hành xong án phạt tù, quyết định xử lý hành chính trở về địa phương.

Quy định về đăng ký tạm trú và khai báo tạm vắng

• Đăng ký tạm trú: Người từ 15 tuổi trở lên ở qua đêm ngoài nơi thường trú phải trình báo tạm trú. Các đối tượng chưa đủ điều kiện đăng ký thường trú, người đến học tập, lao động tự do, hoặc được tuyển dụng vào các tổ chức kinh tế tại địa phương phải đăng ký tạm trú có thời hạn.
• Khai báo tạm vắng: Người từ 15 tuổi trở lên vắng mặt qua đêm khỏi phạm vi quận, huyện, thị xã nơi thường trú phải khai báo tạm vắng. Người đi vắng quá 6 tháng không khai báo tạm vắng và không có lý do chính đáng sẽ bị xóa tên trong sổ hộ khẩu thường trú.

Xử lý vi phạm và giải quyết khiếu nại, tố cáo

• Nghiêm cấm các hành vi sửa chữa giấy tờ, khai báo gian dối để đăng ký hộ khẩu hoặc lợi dụng hộ khẩu để hoạt động phi pháp. Vi phạm sẽ bị xử phạt hành chính hoặc truy cứu trách nhiệm hình sự.
• Cán bộ, chiến sĩ công an có hành vi sách nhiễu, gây phiền hà, trì hoãn việc đăng ký hộ khẩu của công dân sẽ bị xử lý kỷ luật hoặc truy cứu trách nhiệm hình sự tùy theo mức độ vi phạm.
• Công dân có quyền khiếu nại, tố cáo các hành vi vi phạm pháp luật về quản lý hộ khẩu của cá nhân, tổ chức theo quy định của pháp luật về khiếu nại, tố cáo.

Hiệu lực thi hành

Nghị định 51-CP có hiệu lực thi hành kể từ ngày 15 tháng 7 năm 1997, thay thế hoàn toàn Nghị định 04/HĐBT ngày 07 tháng 01 năm 1988 của Hội đồng Bộ trưởng ban hành Điều lệ đăng ký quản lý hộ khẩu. Các quy định trước đây trái với Nghị định này đều bị bãi bỏ. Bộ Nội vụ chịu trách nhiệm chủ trì hướng dẫn, kiểm tra và đôn đốc việc thực hiện thống nhất Nghị định này trên phạm vi cả nước.