Công văn về việc giải quyết các vụ án ly hôn với một bên đương sự đang ở nước ngoài là văn bản hướng dẫn nghiệp vụ quan trọng của cơ quan tòa án cấp cao nhằm tháo gỡ những vướng mắc, bất cập trong quá trình giải quyết các vụ án hôn nhân và gia đình có yếu tố nước ngoài. Văn bản tập trung hướng dẫn các Tòa án nhân dân địa phương về trình tự, thủ tục thụ lý, thực hiện ủy thác tư pháp và xét xử đối với các trường hợp một bên đương sự (nguyên đơn hoặc bị đơn) đang cư trú, học tập hoặc làm việc tại nước ngoài.

Phạm vi áp dụng của văn bản bao gồm toàn bộ quá trình tố tụng giải quyết vụ án ly hôn có yếu tố nước ngoài tại hệ thống Tòa án nhân dân các cấp. Đối tượng áp dụng trực tiếp là Thẩm phán, Thư ký Tòa án, các đương sự trong vụ án ly hôn và các cơ quan, tổ chức có liên quan đến hoạt động tương trợ tư pháp hình sự và dân sự.

Xác định thẩm quyền và thụ lý vụ án ly hôn có yếu tố nước ngoài

• Tòa án nhân dân cấp tỉnh có thẩm quyền giải quyết sơ thẩm các vụ án ly hôn có đương sự ở nước ngoài hoặc có tài sản ở nước ngoài, trừ các trường hợp đặc biệt thuộc thẩm quyền của Tòa án nhân dân cấp huyện theo quy định của pháp luật tố tụng dân sự.
• Khi thụ lý đơn khởi kiện, Tòa án phải yêu cầu người khởi kiện cung cấp đầy đủ, chính xác địa chỉ của đương sự đang ở nước ngoài. Trường hợp không rõ địa chỉ, Tòa án phải hướng dẫn đương sự thực hiện các bước xác minh thông qua người thân hoặc cơ quan quản lý xuất nhập cảnh.

Thủ tục ủy thác tư pháp và tống đạt văn bản tố tụng ra nước ngoài

• Tòa án thực hiện việc tống đạt giấy triệu tập, thông báo và các văn bản tố tụng khác cho đương sự ở nước ngoài thông qua con đường ủy thác tư pháp theo quy định của Luật Tương trợ tư pháp và các Hiệp định tương trợ tư pháp mà Việt Nam là thành viên.
• Hồ sơ ủy thác tư pháp phải được lập bằng văn bản, dịch thuật và công chứng hợp pháp sang ngôn ngữ của nước tiếp nhận hoặc ngôn ngữ chung được thừa nhận rộng rãi.
• Trường hợp đã thực hiện đầy đủ các thủ tục ủy thác tư pháp hợp lệ nhưng không nhận được kết quả phản hồi từ cơ quan có thẩm quyền nước ngoài sau khi hết thời hạn luật định, Tòa án được phép tiến hành các bước tố tụng tiếp theo để giải quyết vụ án nhằm bảo đảm quyền lợi cho đương sự trong nước.

Giải quyết trường hợp đương sự cố tình giấu địa chỉ hoặc không rõ địa chỉ

• Nếu người khởi kiện chỉ cung cấp được địa chỉ cư trú cuối cùng của bị đơn trước khi xuất cảnh, Tòa án yêu cầu thân nhân của bị đơn (bố, mẹ, con...) cung cấp địa chỉ hiện tại của bị đơn ở nước ngoài.
• Trường hợp thân nhân cố tình che giấu hoặc không cung cấp địa chỉ, hoặc bị đơn cố tình không liên lạc để trốn tránh nghĩa vụ, Tòa án sẽ thực hiện thủ tục thông báo trên các phương tiện thông tin đại chúng (niêm yết công khai tại trụ sở Tòa án, Ủy ban nhân dân cấp xã nơi cư trú cuối cùng và Cổng thông tin điện tử của Tòa án).
• Sau khi hết thời hạn thông báo theo quy định mà đương sự vẫn không có phản hồi, Tòa án sẽ tiến hành xét xử vắng mặt bị đơn theo thủ tục chung để bảo vệ quyền tự do hôn nhân của nguyên đơn.

Nguyên tắc bảo vệ quyền lợi của phụ nữ và trẻ em khi xét xử vắng mặt

• Khi xét xử vắng mặt đương sự đang ở nước ngoài, Tòa án phải xem xét toàn diện các chứng cứ liên quan đến quan hệ hôn nhân thực tế, quyền nuôi dưỡng con chưa thành niên, mức cấp dưỡng và việc phân chia tài sản chung.
• Việc giao quyền nuôi con phải ưu tiên bảo đảm điều kiện phát triển tốt nhất về thể chất và tinh thần của trẻ. Đối với tài sản chung là bất động sản tại Việt Nam, Tòa án giải quyết phân chia theo quy định của pháp luật Việt Nam nhằm bảo đảm tính khả thi khi thi hành án.

Văn bản hướng dẫn này có hiệu lực áp dụng thống nhất trong hoạt động xét xử của hệ thống Tòa án nhân dân, là cơ sở pháp lý quan trọng giúp giải quyết dứt điểm các vụ án ly hôn có yếu tố nước ngoài bị kéo dài do rào cản về khoảng cách địa lý và thủ tục tống đạt giấy tờ tố tụng.