Công văn số 0739/TM-XNK được Bộ Thương mại (nay là Bộ Công Thương) ban hành ngày 26/03/2003 nhằm hướng dẫn và triển khai thí điểm việc áp dụng thuế tuyệt đối đối với một số mặt hàng nhập khẩu, đặc biệt là các loại phương tiện giao thông đã qua sử dụng. Đây là một bước đi quan trọng trong tiến trình cải cách chính sách thuế xuất nhập khẩu của Việt Nam vào đầu những năm 2000, hướng tới việc minh bạch hóa hoạt động áp giá tính thuế và hạn chế gian lận thương mại.

Mục đích và bối cảnh ban hành chính sách

• Chống gian lận thương mại qua giá: Trước khi áp dụng thuế tuyệt đối, việc tính thuế nhập khẩu chủ yếu dựa trên trị giá khai báo của doanh nghiệp (thuế suất theo tỷ lệ phần trăm). Điều này dẫn đến tình trạng nhiều doanh nghiệp khai man, hạ thấp trị giá hóa đơn đối với các mặt hàng đã qua sử dụng để trốn thuế.
• Ổn định nguồn thu ngân sách nhà nước: Việc áp dụng mức thuế cố định trên một đơn vị hàng hóa giúp cơ quan hải quan dễ dàng quản lý, tính toán chính xác số thuế phải thu, tránh thất thu ngân sách.
• Bảo hộ hợp lý sản xuất trong nước: Tạo ra rào cản kỹ thuật và tài chính hợp pháp đối với hàng hóa đã qua sử dụng nhập khẩu, hỗ trợ ngành công nghiệp sản xuất và lắp ráp xe trong nước phát triển.

Đối tượng và phạm vi áp dụng thí điểm

• Các mặt hàng trọng điểm: Tập trung chủ yếu vào nhóm hàng xe ô tô đã qua sử dụng (đặc biệt là xe chở người dưới 15 chỗ ngồi) và một số mặt hàng tiêu dùng nhạy cảm khác có nguy cơ gian lận thương mại cao.
• Phạm vi triển khai: Áp dụng thí điểm tại các cửa khẩu cảng biển quốc tế lớn, nơi có lưu lượng hàng hóa nhập khẩu thuộc diện áp thuế tuyệt đối lớn và có đầy đủ trang thiết bị giám định kỹ thuật.

Cơ chế áp dụng thuế tuyệt đối

• Phương pháp tính thuế đơn giản: Thuế tuyệt đối được xác định bằng một số tiền thuế cố định tính trên một đơn vị hàng hóa nhập khẩu (ví dụ: USD/chiếc hoặc VND/chiếc), không phụ thuộc vào trị giá khai báo của doanh nghiệp trên tờ khai hải quan.
• Yêu cầu về tiêu chuẩn kỹ thuật: Hàng hóa thuộc diện áp dụng thuế tuyệt đối phải đáp ứng các tiêu chuẩn về chất lượng, niên hạn sử dụng và các quy định đăng kiểm hiện hành của Việt Nam để được phép thông quan.
• Xử lý chênh lệch giá trị: Quy định rõ cách thức xử lý đối với các trường hợp hàng hóa có sự khác biệt lớn về dung tích xi lanh, tính năng kỹ thuật hoặc mức độ hao mòn thực tế nhằm đảm bảo tính công bằng trong áp thuế.

Tổ chức thực hiện và phối hợp liên ngành

• Vai trò của Bộ Thương mại: Chủ trì phối hợp với các bộ, ngành liên quan để theo dõi sát sao diễn biến thị trường, lượng hàng hóa nhập khẩu và kịp thời điều chỉnh danh mục hàng hóa áp dụng thí điểm.
• Trách nhiệm của Tổng cục Hải quan và Bộ Tài chính: Chỉ đạo các chi cục hải quan địa phương thực hiện nghiêm túc việc thu thuế tuyệt đối, tăng cường công tác kiểm tra sau thông quan và giám định chất lượng hàng hóa thực tế.
• Chế độ báo cáo định kỳ: Các đơn vị thực hiện có trách nhiệm tổng hợp số liệu, đánh giá tác động của việc áp dụng thí điểm thuế tuyệt đối đối với thị trường trong nước và báo cáo Thủ tướng Chính phủ để xem xét, quyết định việc nhân rộng mô hình này.

Tóm lại, Công văn số 0739/TM-XNK ngày 26/03/2003 là văn bản đặt nền móng cho phương thức quản lý thuế hiện đại đối với hàng hóa nhập khẩu nhạy cảm, góp phần lành mạnh hóa hoạt động thương mại quốc tế của Việt Nam trong giai đoạn hội nhập kinh tế.