Công văn 20/VKSTC-V4 năm 2023 do Viện kiểm sát nhân dân tối cao ban hành là một văn bản hướng dẫn nghiệp vụ quan trọng, nhằm tháo gỡ các vướng mắc mang tính thực tiễn trong quá trình áp dụng pháp luật hình sự. Trọng tâm của văn bản hướng dẫn này xoay quanh việc nhận thức và áp dụng thống nhất tình tiết "phạm tội đối với 02 người trở lên", bảo đảm tính chính xác, khách quan và đúng pháp luật trong công tác thực hành quyền công tố và kiểm sát hoạt động tư pháp.

- Mục đích ban hành và phạm vi áp dụng của hướng dẫn

• Thống nhất nhận thức pháp luật: Khắc phục triệt để tình trạng áp dụng không đồng nhất giữa các Viện kiểm sát địa phương đối với tình tiết "phạm tội đối với 02 người trở lên" quy định trong Bộ luật Hình sự.
• Bảo đảm nguyên tắc có lợi cho người phạm tội: Tránh việc áp dụng trùng lặp hoặc bỏ sót các tình tiết định khung tăng nặng hoặc tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự, bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của các bên đương sự.
• Phạm vi hướng dẫn: Tập trung vào các vụ án hình sự có nhiều người bị hại, người bị xâm hại hoặc các trường hợp phạm tội có tính chất phức tạp liên quan đến nhiều đối tượng tác động trực tiếp.

- Nguyên tắc cốt lõi khi áp dụng tình tiết "phạm tội đối với 02 người trở lên"

• Phân biệt giữa tình tiết định khung và tình tiết tăng nặng: Trường hợp điều luật cụ thể đã quy định tình tiết "phạm tội đối với 02 người trở lên" là dấu hiệu định tội hoặc định khung hình phạt thì tuyệt đối không được áp dụng tình tiết này làm tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự theo quy định tại Điều 52 Bộ luật Hình sự.
• Xác định tư cách tham gia tố tụng: Việc áp dụng tình tiết này phải căn cứ chặt chẽ vào số lượng người bị hại thực tế được cơ quan tiến hành tố tụng xác định hợp pháp và ghi nhận trong hồ sơ vụ án.
• Tránh nhầm lẫn với phạm tội nhiều lần: Cần phân biệt rõ ràng giữa hành vi "phạm tội 02 lần trở lên" (xét về mặt hành vi độc lập ở các thời điểm khác nhau) và "phạm tội đối với 02 người trở lên" (xét về mặt đối tượng bị tác động trong cùng một hoặc nhiều hành vi liên kết) để tránh áp dụng sai lệch gây bất lợi cho bị can, bị cáo.

- Hướng dẫn cụ thể đối với một số nhóm tội danh đặc trưng

• Các tội xâm phạm sở hữu (như Lừa đảo chiếm đoạt tài sản, Lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản): Nếu người phạm tội thực hiện một chuỗi hành vi hoặc một hành vi duy nhất nhưng hướng đến việc chiếm đoạt tài sản của từ 02 người trở lên, thì phải áp dụng tình tiết "phạm tội đối với 02 người trở lên" để đánh giá đúng tính chất nguy hiểm của hành vi.
• Các tội xâm phạm tính mạng, sức khỏe, danh dự, nhân phẩm: Việc xác định số lượng nạn nhân trực tiếp bị tác động bởi hành vi khách quan của tội phạm là cơ sở duy nhất để áp dụng tình tiết này, đòi hỏi chứng cứ chứng minh phải rõ ràng và không thể suy đoán cảm tính.
• Các tội phạm về trật tự, an toàn công cộng: Hướng dẫn chi tiết cách xác định đối tượng bị tác động trực tiếp trong các vụ án tai nạn giao thông hoặc gây rối trật tự công cộng có nhiều người bị ảnh hưởng trực tiếp về sức khỏe hoặc tài sản.

- Trách nhiệm tổ chức thực hiện của Viện kiểm sát các cấp

• Tăng cường công tác kiểm sát điều tra: Kiểm sát viên phải chủ động phối hợp chặt chẽ với Cơ quan điều tra ngay từ giai đoạn đầu của vụ án để làm rõ, phân loại chính xác số lượng người bị hại, người bị xâm hại.
• Nâng cao chất lượng bản cáo trạng: Bản cáo trạng phải ghi nhận rõ ràng, lập luận chặt chẽ và có căn cứ pháp lý vững chắc về việc áp dụng hoặc không áp dụng tình tiết "phạm tội đối với 02 người trở lên" dựa trên các chứng cứ khách quan thu thập được.
• Báo cáo vướng mắc kịp thời: Trong quá trình thực hiện, nếu phát sinh các tình huống thực tế phức tạp chưa được quy định rõ, Viện kiểm sát cấp dưới phải kịp thời báo cáo Viện kiểm sát nhân dân tối cao để có hướng dẫn, giải quyết thống nhất.