Công văn số 134/2002/KHXX được Tòa án nhân dân tối cao ban hành ngày 02 tháng 04 năm 2002 nhằm hướng dẫn giải quyết các vướng mắc nghiệp vụ về việc thay đổi người trực tiếp nuôi con sau khi ly hôn. Văn bản này đóng vai trò quan trọng trong việc định hướng xét xử, đảm bảo quyền lợi hợp pháp của trẻ em và sự thống nhất áp dụng pháp luật của các cấp Tòa án.

Phạm vi và đối tượng áp dụng của văn bản

Công văn hướng dẫn trực tiếp cho Tòa án nhân dân các cấp, các Thẩm phán trong quá trình giải quyết các vụ án, vụ việc dân sự liên quan đến yêu cầu thay đổi người trực tiếp nuôi con sau khi ly hôn. Đối tượng chịu sự tác động trực tiếp là cha, mẹ và con trong các quan hệ hôn nhân đã chấm dứt bằng quyết định hoặc bản án có hiệu lực pháp luật của Tòa án.

Các căn cứ pháp lý để thay đổi người trực tiếp nuôi con

• Người trực tiếp nuôi con không còn đủ điều kiện trực tiếp trông nom, chăm sóc, nuôi dưỡng, giáo dục con: Tòa án sẽ xem xét toàn diện các yếu tố về kinh tế (thu nhập, chỗ ở ổn định), sức khỏe, thời gian và tư cách đạo đức của người đang trực tiếp nuôi con để đánh giá khả năng tiếp tục nuôi dưỡng.
• Người trực tiếp nuôi con tự nguyện chuyển giao quyền nuôi con cho người kia: Trường hợp hai bên thỏa thuận được về việc thay đổi người trực tiếp nuôi con thì Tòa án công nhận sự thỏa thuận đó nếu xét thấy phù hợp với lợi ích của con.
• Nguyện vọng của con: Đối với con từ đủ 9 tuổi trở lên, Tòa án bắt buộc phải lấy ý kiến và xem xét nguyện vọng của con muốn sống chung với cha hay mẹ. Tuy nhiên, nguyện vọng này là cơ sở tham khảo quan trọng chứ không mang tính quyết định tuyệt đối, Tòa án vẫn phải dựa trên lợi ích tổng thể của trẻ.

Thẩm quyền và thủ tục giải quyết của Tòa án

• Thẩm quyền theo lãnh thổ: Yêu cầu thay đổi người trực tiếp nuôi con sau khi ly hôn thuộc thẩm quyền giải quyết của Tòa án nhân dân cấp huyện nơi người đang trực tiếp nuôi con cư trú hoặc làm việc.
• Thủ tục thụ lý: Tòa án thụ lý giải quyết theo thủ tục giải quyết vụ án dân sự tranh chấp về nuôi con khi ly hôn hoặc thủ tục giải quyết việc dân sự nếu các bên đồng thuận yêu cầu công nhận thay đổi người trực tiếp nuôi con.

Nghĩa vụ cấp dưỡng và quyền thăm nom sau khi thay đổi người nuôi con

• Nghĩa vụ cấp dưỡng: Khi có quyết định thay đổi người trực tiếp nuôi con, người không trực tiếp nuôi con mới có nghĩa vụ cấp dưỡng nuôi con. Mức cấp dưỡng và phương thức cấp dưỡng do các bên thỏa thuận, nếu không thỏa thuận được thì Tòa án sẽ quyết định dựa trên thu nhập thực tế của người có nghĩa vụ và nhu cầu thiết yếu của con.
• Quyền thăm nom: Người không trực tiếp nuôi con sau khi thay đổi vẫn có đầy đủ quyền và nghĩa vụ thăm nom, chăm sóc, giáo dục con mà không ai được cản trở, trừ trường hợp bị Tòa án hạn chế quyền đối với con chưa thành niên.

Hiệu lực thi hành

Công văn 134/2002/KHXX có hiệu lực hướng dẫn kể từ ngày ban hành. Các hướng dẫn trong văn bản này được áp dụng đồng bộ với các quy định của Luật Hôn nhân và Gia đình năm 2000 và các văn bản pháp luật tố tụng dân sự liên quan tại thời điểm giải quyết vụ việc.