Quyết định 392/QĐ-UB năm 1977 của Ủy ban nhân dân thành phố Hồ Chí Minh là văn bản pháp lý quan trọng nhằm thống nhất và tập trung đầu mối tổ chức các khoản thu trong dân vào ngân sách nhà nước. Quyết định này phân định rõ ràng trách nhiệm giữa Sở Thuế, Sở Tài chánh và các cơ quan liên quan, đồng thời thiết lập các nguyên tắc quản lý tài chính, kiểm tra kiểm soát và tăng cường vai trò của chính quyền cơ sở.

Phân công đầu mối tổ chức thu ngân sách nhà nước

Quyết định quy định cụ thể việc phân nhiệm giữa Sở Thuế và Sở Tài chánh trong việc tổ chức thu các khoản nghĩa vụ tài chính:

• Sở Thuế chịu trách nhiệm tổ chức thu các loại thuế bao gồm: Thuế môn bài, thuế thổ trạch, thuế trước bạ và con niêm, thuế xe tự động, thuế doanh nghiệp, thuế tiêu thụ đặc biệt đối với hàng hóa, thuế lợi tức và thuế lợi tức siêu ngạch.
• Sở Tài chánh chịu trách nhiệm tổ chức thu các khoản bao gồm: Thuế nông nghiệp và các loại lệ phí như tiền chỗ, bến xe, bến ghe, bến đò, cùng phí trông giữ xe hai bánh.
• Đối với các xí nghiệp quốc doanh (do Thành phố hoặc Trung ương quản lý): Trong giai đoạn Nhà nước chưa ban hành chế độ thu quốc doanh chính thức, xí nghiệp phải nộp vào ngân sách các khoản lợi nhuận, khấu hao cơ bản, hoàn vốn lưu động thừa và các khoản thu xí nghiệp khác nếu có. Hàng năm (chia theo quý), căn cứ vào kế hoạch tài vụ được duyệt, Sở Thuế có trách nhiệm kiểm tra, đôn đốc từng xí nghiệp thực hiện đầy đủ nghĩa vụ trích nộp. Sở Tài chánh phối hợp với Sở Thuế để đôn đốc các ngành nộp đầy đủ, kịp thời thông qua công tác cấp phát vốn và theo dõi kế hoạch tài vụ.
• Đối với các khoản thu sự nghiệp và hành chính: Sở Tài chánh chủ trì bàn bạc với các ngành liên quan để xác định mức thu, thủ tục và tổ chức thu đối với các hoạt động văn hóa, giáo dục, y tế, thể dục thể thao, các trạm trại nghiên cứu thí nghiệm, tiền phạt vi cảnh, tịch thu hàng hóa lưu thông hoặc tích trữ trái phép, và các lệ phí hành chính. Tùy đối tượng cụ thể để áp dụng cơ chế gắng thu bù chi, thu đủ chi đủ hoặc đưa vào hạch toán kinh tế.
• Đối với tiền cho thuê nhà đất: Sở Tài chánh phối hợp với Sở Quản lý nhà đất và công trình công cộng thống nhất giá thuê. Trên cơ sở đó, Sở Quản lý nhà đất lập bộ thu và tổ chức thu. Riêng nhà thuê của cán bộ, công nhân viên Nhà nước sẽ do cơ quan quản lý cán bộ chịu trách nhiệm thu và nộp theo kỳ phát lương hàng tháng. Toàn bộ tiền thuê nhà đất thu được phải gửi vào tài khoản riêng tại Ngân hàng gọi là tài khoản “sửa chữa nhà cửa”. Việc rút tiền từ tài khoản này để sửa chữa phải dựa trên dự toán được thống nhất giữa Sở Quản lý nhà đất, Sở Tài chánh và Ủy ban Kế hoạch Thành phố.

Nguyên tắc quản lý nguồn thu và thống nhất ấn chỉ, biên lai

Để đảm bảo tính kỷ cương trong quản lý tài chính công, quyết định đưa ra các nguyên tắc nghiêm ngặt:

• Nghiêm cấm tự tiện đặt khoản thu: Các ngành, các cấp từ quận, huyện đến phường, xã tuyệt đối không được tự ý đặt ra bất kỳ khoản thu nào khác ngoài các khoản đã được phân công theo chế độ chính sách của Nhà nước.
• Tập trung ngân sách: Tất cả các khoản thu bắt buộc phải tập trung vào ngân sách nhà nước để phân phối thống nhất thông qua dự toán của các ngành, các cấp.
• Thống nhất quản lý ấn chỉ, biên lai: Sở Thuế phát hành biên lai, ấn chỉ đối với các khoản thu do Sở Thuế tổ chức. Sở Tài chánh phát hành biên lai, ấn chỉ đối với các khoản thu do Sở Tài chánh tổ chức. Đối với các khoản thu sự nghiệp, Sở Tài chánh phối hợp với các ngành hữu quan để thống nhất mẫu mã và phát hành ấn chỉ.

Quy định về kiểm tra, kiểm soát và xử lý hàng hóa vi phạm

Công tác kiểm tra, kiểm soát việc thực hiện nghĩa vụ thuế và xử lý vi phạm được quy định chặt chẽ nhằm tránh lạm quyền và bảo vệ quyền lợi của nhân dân:

• Địa điểm thu thuế: Ngoại trừ một số lệ phí đặc thù như tiền chỗ, các loại thuế và lệ phí khác phải được tiến hành thủ tục thu nộp tại trạm thu cố định. Nhân viên thu thuế tuyệt đối không được phép thu tại nhà riêng hoặc thu dọc đường.
• Quyền hạn của nhân viên thu thuế: Nhân viên có quyền kiểm tra các yếu tố nộp thuế tại nơi cư trú của người nộp thuế, nhưng bắt buộc phải đeo phù hiệu, xuất trình giấy tờ và phải đi cùng cán bộ cơ sở (tổ dân phố, an ninh hoặc nhân viên Ban Tài chính phường, xã) trong thời gian ban đầu khi nhân dân địa phương chưa quen mặt, biết tên cán bộ.
• Thiết lập trạm kiểm soát: Sau khi được Ủy ban nhân dân Thành phố cho phép, Sở Thuế có thể phối hợp với các lực lượng An ninh, Giao thông vận tải, Thương nghiệp để đặt trạm kiểm soát tại các vị trí cần thiết. Nghiêm cấm việc khám xét dọc đường; mọi hoạt động khám xét, xử lý phải đưa về trạm. Cán bộ kiểm soát phải mang phù hiệu và xuất trình giấy tờ khi người bị kiểm soát yêu cầu.
• Thẩm quyền xử lý hàng hóa vi phạm: Chỉ các cơ quan chức năng mới có quyền xử lý hàng hóa lưu thông, tích trữ trái phép. Cụ thể: Hàng lậu thuế do Phòng Thuế quận, huyện xử lý; Hàng vi phạm chế độ quản lý thị trường do Phòng Thương nghiệp quận, huyện xử lý (tiền phạt nộp vào ngân sách). Các lực lượng kiểm tra, bắt giữ (an ninh, thuế, quản lý thị trường, tài chính phường xã) phải lập biên bản và bàn giao cho cơ quan chức năng xử lý, không được tự ý giải quyết.

Vai trò của chính quyền cơ sở và phân cấp ngân sách xã, phường

Quyết định nhấn mạnh việc phát huy dân chủ và vai trò giám sát của chính quyền địa phương cùng nhân dân:

• Công khai chính sách: Mọi chế độ thuế và các khoản lệ phí phải được phổ biến rộng rãi, công khai trong nhân dân.
• Trách nhiệm báo cáo của cơ quan thu: Các cơ quan và nhân viên làm nhiệm vụ thu trong dân phải trình báo với chính quyền phường, xã về nội dung chính sách, thủ tục thu, đồng thời báo cáo kết quả thực hiện để giúp địa phương lãnh đạo công tác kinh tế tài chính trên địa bàn.
• Trách nhiệm của chính quyền địa phương: Chính quyền cơ sở có nhiệm vụ hỗ trợ, giám sát công tác thu, giáo dục nhân dân chấp hành chính sách, đồng thời hướng dẫn người dân giám sát cán bộ, phát hiện và đấu tranh với các hành vi vi phạm chính sách.
• Phân cấp nguồn thu: Sở Tài chánh có trách nhiệm nghiên cứu phân cấp nguồn thu cho ngân sách xã, phường gắn liền với việc thi hành điều lệ ngân sách xã. Điều này nhằm nâng cao trách nhiệm của Ủy ban nhân dân phường, xã trong quản lý tài sản, lãnh đạo kinh tế và phát huy quyền làm chủ tập thể của nhân dân trong xây dựng ngân sách địa phương và thành phố.

Trách nhiệm tổ chức thực hiện

Việc triển khai quyết định được giao cụ thể cho các đơn vị:

• Sở Tài chánh và Sở Thuế chịu trách nhiệm chủ trì bàn bạc với các ngành hữu quan để tổ chức thực hiện các nội dung của quyết định này.
• Chánh Văn phòng Ủy ban nhân dân Thành phố, Chủ tịch Ủy ban nhân dân các quận, phường, xã, Giám đốc Sở Tài chánh, Giám đốc Sở Thuế cùng thủ trưởng các ngành hữu quan có trách nhiệm thi hành nghiêm túc quyết định.