Án treo không phải là một hình phạt độc lập mà là biện pháp miễn chấp hành hình phạt tù có điều kiện, được áp dụng đối với người bị xử phạt tù không quá 03 năm. Trong thời gian thử thách, nếu người được hưởng án treo có nhiều tiến bộ, họ có cơ hội được Tòa án xem xét rút ngắn thời gian thử thách. Vậy cụ thể những tiêu chuẩn nào cần đạt được và quy trình thực hiện ra sao? Bài viết dưới đây sẽ phân tích chi tiết dựa trên các quy định pháp luật hiện hành tại thời điểm năm 2021.

1. Điều kiện tiên quyết để được rút ngắn thời gian thử thách án treo

Căn cứ theo quy định tại khoản 4 Điều 65 Bộ luật Hình sự 2015, người được hưởng án treo có thể được rút ngắn thời gian thử thách nếu đáp ứng được hai yếu tố cốt lõi: đã chấp hành được 1/2 thời gian thử thách và có nhiều tiến bộ.

Để cụ thể hóa tiêu chuẩn "nhiều tiến bộ", Điều 89 Luật Thi hành án hình sự 2019 đã đưa ra các tiêu chí định lượng và định tính rất rõ ràng:

• Chấp hành nghiêm chỉnh pháp luật: Người được hưởng án treo phải tuân thủ tuyệt đối các quy định của Nhà nước, không vi phạm hành chính hoặc có hành vi phạm tội mới.
• Thực hiện đầy đủ nghĩa vụ: Bao gồm việc thực hiện các cam kết tại Điều 87 Luật Thi hành án hình sự 2019 như: báo cáo định kỳ hàng tháng, chấp hành hình phạt bổ sung (phạt tiền, cấm đảm nhiệm chức vụ...), và nghĩa vụ bồi thường thiệt hại (nếu có).
• Tích cực trong đời sống: Có tinh thần học tập, lao động tốt, tích cực sửa chữa lỗi lầm hoặc có thành tích trong việc bảo vệ an ninh trật tự được cơ quan có thẩm quyền khen thưởng.

"Người được hưởng án treo đã chấp hành được một phần hai thời gian thử thách và có nhiều tiến bộ thì theo đề nghị của cơ quan, tổ chức có trách nhiệm giám sát, giáo dục, Tòa án có thể quyết định rút ngắn thời gian thử thách." (Trích khoản 4 Điều 65 Bộ luật Hình sự 2015)

2. Các trường hợp đặc biệt được rút ngắn hết thời gian thử thách còn lại

Pháp luật luôn dành sự khoan hồng đặc biệt cho những cá nhân có đóng góp lớn cho xã hội hoặc rơi vào hoàn cảnh ngặt nghèo. Nếu người được hưởng án treo thuộc một trong hai trường hợp sau và đã chấp hành được 1/2 thời gian thử thách, Tòa án có thể quyết định rút ngắn toàn bộ thời gian còn lại:

• Lập công: Giúp cơ quan chức năng bắt giữ tội phạm, cứu người trong tình thế hiểm nghèo, cứu tài sản Nhà nước trong thiên tai, hỏa hoạn hoặc có sáng kiến giá trị được công nhận.
• Mắc bệnh hiểm nghèo: Có kết luận của bệnh viện cấp tỉnh hoặc bệnh viện quân đội cấp quân khu trở lên về việc đang bị các bệnh nguy hiểm đến tính mạng (như ung thư giai đoạn cuối, HIV giai đoạn AIDS, suy thận độ 4...).

3. Mức rút ngắn và tần suất xét duyệt

Việc rút ngắn không diễn ra tùy tiện mà tuân theo định mức nghiêm ngặt quy định tại khoản 2 Điều 89 Luật Thi hành án hình sự 2019:

• Tần suất: Mỗi năm chỉ được xét rút ngắn 01 lần.
• Thời hạn rút ngắn: Mỗi lần từ 01 tháng đến 01 năm.
• Trường hợp đặc biệt: Nếu thời gian thử thách còn lại chỉ còn không quá 01 tháng thì có thể được rút ngắn hết.
• Giới hạn tối đa: Dù được rút ngắn nhiều lần, người chấp hành án vẫn phải đảm bảo thực tế đã chấp hành ít nhất 3/4 thời gian thử thách ban đầu.

Lưu ý quan trọng: Nếu sau khi được rút ngắn mà người đó lại vi phạm nghĩa vụ và bị buộc phải chấp hành hình phạt tù, thì phần thời gian đã được rút ngắn sẽ không được trừ vào thời gian ngồi tù.

4. Trình tự, thủ tục thực hiện đề nghị rút ngắn

Quy trình này đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa chính quyền địa phương và cơ quan tư pháp theo Điều 90 Luật Thi hành án hình sự 2019:

1. Giai đoạn rà soát: UBND cấp xã hoặc đơn vị quân đội rà soát danh sách những người đủ điều kiện và báo cáo lên Cơ quan thi hành án hình sự Công an cấp huyện hoặc cấp quân khu.
2. Giai đoạn lập hồ sơ: Trong 07 ngày, cơ quan thi hành án cấp huyện/quân khu lập hồ sơ gửi Tòa án và Viện kiểm sát cùng cấp.
3. Giai đoạn quyết định: Trong 07 ngày kể từ khi nhận hồ sơ, Chánh án Tòa án thành lập Hội đồng để xét và ra quyết định.

Hồ sơ bắt buộc phải có đơn đề nghị của người chấp hành án, bản sao bản án, văn bản nhận xét của UBND xã và các giấy tờ chứng minh thành tích hoặc bệnh tật (nếu có).

Việc nắm rõ các quy định về rút ngắn thời gian thử thách không chỉ giúp người được hưởng án treo có thêm động lực phấn đấu, cải tạo tốt mà còn thể hiện tính nhân văn, hướng thiện của hệ thống pháp luật Việt Nam.