Pháp lệnh Tín ngưỡng, Tôn giáo năm 2004 được ban hành nhằm cụ thể hóa chính sách của Nhà nước về quyền tự do tín ngưỡng, tôn giáo, xác lập hành lang pháp lý bảo đảm quyền và nghĩa vụ của công dân, tổ chức tôn giáo, đồng thời tăng cường hiệu lực quản lý nhà nước trong lĩnh vực này. Văn bản do Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Văn An ký ban hành.

Phạm vi điều chỉnh và Đối tượng áp dụng

Pháp lệnh này điều chỉnh các hoạt động tín ngưỡng, tôn giáo, quyền và nghĩa vụ của cá nhân, tổ chức tham gia vào các hoạt động này tại Việt Nam. Đối tượng áp dụng bao gồm công dân Việt Nam, chức sắc, nhà tu hành, tín đồ, các tổ chức tôn giáo, hội đoàn tôn giáo, dòng tu, cũng như người nước ngoài cư trú và hoạt động hợp pháp tại Việt Nam.

Các nội dung chính sách và quy định cốt lõi

1. Quyền tự do tín ngưỡng, tôn giáo và nguyên tắc bình đẳng trước pháp luật

• Công dân có quyền tự do tín ngưỡng, tôn giáo, có quyền theo hoặc không theo một tôn giáo nào. Nhà nước bảo đảm quyền tự do này và nghiêm cấm mọi hành vi xâm phạm.
• Các tôn giáo đều bình đẳng trước pháp luật. Công dân có tín ngưỡng, tôn giáo khác nhau hoặc không có tín ngưỡng, tôn giáo phải tôn trọng lẫn nhau.
• Chức sắc, nhà tu hành và tín đồ được hưởng đầy đủ quyền công dân và có trách nhiệm thực hiện nghĩa vụ công dân. Chức sắc có vai trò giáo dục tín đồ lòng yêu nước và ý thức chấp hành pháp luật.
• Các cơ sở tín ngưỡng, tôn giáo hợp pháp, kinh bổn và đồ dùng thờ cúng được pháp luật bảo hộ nghiêm ngặt.

2. Hệ thống định nghĩa và giải thích từ ngữ pháp lý

Pháp lệnh đưa ra các định nghĩa chuẩn xác nhằm thống nhất cách hiểu và áp dụng pháp luật:

• Hoạt động tín ngưỡng: Là hoạt động thờ cúng tổ tiên, tôn vinh người có công, thờ cúng thần thánh truyền thống và các hoạt động dân gian tốt đẹp khác.
• Cơ sở tín ngưỡng: Nơi thực hiện hoạt động tín ngưỡng của cộng đồng như đình, đền, miếu, am, từ đường, nhà thờ họ.
• Tổ chức tôn giáo: Tập hợp những người cùng tin theo một hệ thống giáo lý, giáo luật, lễ nghi và có cơ cấu tổ chức được Nhà nước công nhận.
• Hoạt động tôn giáo: Việc truyền bá, thực hành giáo lý, giáo luật, lễ nghi và quản lý tổ chức tôn giáo.
• Tín đồ, Nhà tu hành, Chức sắc: Xác định rõ vai trò từ người tin theo, người thực hiện nếp sống tu hành thường xuyên, đến người có chức vụ, phẩm sắc trong tôn giáo.

3. Trách nhiệm của Mặt trận Tổ quốc và các hành vi bị nghiêm cấm

• Mặt trận Tổ quốc Việt Nam và các tổ chức thành viên có trách nhiệm tập hợp đồng bào có và không có tôn giáo để xây dựng khối đại đoàn kết toàn dân tộc; phản ánh nguyện vọng của nhân dân và giám sát việc thực hiện chính sách tôn giáo.
• Nghiêm cấm phân biệt đối xử vì lý do tín ngưỡng, tôn giáo.
• Nghiêm cấm lợi dụng quyền tự do tín ngưỡng, tôn giáo để phá hoại hòa bình, độc lập, thống nhất đất nước; kích động bạo lực, tuyên truyền chiến tranh hoặc trái pháp luật; chia rẽ nhân dân, chia rẽ dân tộc, tôn giáo; gây rối trật tự công cộng; xâm hại tính mạng, sức khỏe, nhân phẩm, tài sản của người khác; hoạt động mê tín dị đoan.

4. Đăng ký và quản lý hoạt động tín ngưỡng, tôn giáo

• Chức sắc, nhà tu hành thực hiện lễ nghi, giảng đạo trong phạm vi phụ trách. Nếu thực hiện ngoài phạm vi này phải được sự chấp thuận của Ủy ban nhân dân (UBND) cấp huyện nơi thực hiện.
• Người phụ trách tổ chức tôn giáo cơ sở có trách nhiệm đăng ký chương trình hoạt động tôn giáo hàng năm với UBND cấp xã. Hoạt động ngoài chương trình phải được cơ quan có thẩm quyền chấp thuận.
• Người đang chấp hành án phạt tù hoặc đang bị quản chế không được chủ trì lễ nghi, truyền đạo, giảng đạo hoặc quản lý tổ chức tôn giáo. Sau khi chấp hành xong, phải được tổ chức tôn giáo đăng ký và cơ quan nhà nước có thẩm quyền chấp thuận mới được hoạt động trở lại.
• Hoạt động tín ngưỡng, tôn giáo bị đình chỉ nếu xâm phạm an ninh quốc gia, ảnh hưởng nghiêm trọng đến trật tự công cộng, môi trường, gây chia rẽ khối đại đoàn kết hoặc vi phạm pháp luật nghiêm trọng.

5. Điều kiện công nhận và tổ chức hoạt động của tổ chức tôn giáo

• Tổ chức được công nhận là tổ chức tôn giáo khi đáp ứng đủ các điều kiện: Có giáo lý, giáo luật không trái thuần phong mỹ tục; có hiến chương, điều lệ gắn bó với dân tộc; có đăng ký và hoạt động ổn định; có trụ sở, tổ chức, người đại diện hợp pháp và tên gọi không trùng lặp.
• Thủ tướng Chính phủ công nhận tổ chức tôn giáo hoạt động liên tỉnh; Chủ tịch UBND cấp tỉnh công nhận tổ chức hoạt động chủ yếu trong phạm vi một tỉnh.
• Việc thành lập, chia, tách, sáp nhập tổ chức tôn giáo cơ sở phải được UBND cấp tỉnh chấp thuận; các trường hợp khác phải được Thủ tướng Chính phủ chấp thuận.
• Hội nghị, đại hội của tổ chức tôn giáo phải được sự chấp thuận của cơ quan nhà nước có thẩm quyền tương ứng với từng cấp tổ chức (UBND cấp huyện, cấp tỉnh hoặc cơ quan quản lý nhà nước về tôn giáo ở trung ương).
• Hội đoàn tôn giáo, dòng tu, tu viện và các tổ chức tu hành tập thể phải đăng ký hoạt động với cơ quan nhà nước có thẩm quyền trước khi hoạt động.
• Việc đi tu phải dựa trên tinh thần tự nguyện; người chưa thành niên đi tu phải được cha, mẹ hoặc người giám hộ đồng ý. Người phụ trách cơ sở tôn giáo phải đăng ký người vào tu với UBND cấp xã.

6. Phong chức, bổ nhiệm, thuyên chuyển và đào tạo tôn giáo

• Việc phong chức, bổ nhiệm, bầu cử trong tôn giáo thực hiện theo hiến chương, điều lệ và phải đăng ký với cơ quan nhà nước. Người được phong chức phải là công dân Việt Nam, có đạo đức tốt, tinh thần đoàn kết và chấp hành pháp luật. Trường hợp có yếu tố nước ngoài phải thỏa thuận trước với cơ quan quản lý nhà nước về tôn giáo ở trung ương.
• Thuyên chuyển nơi hoạt động của chức sắc, nhà tu hành phải thông báo với UBND cấp huyện nơi đi và đăng ký với UBND cấp huyện nơi đến. Nếu chức sắc từng bị xử lý hành chính hoặc hình sự về tôn giáo, việc thuyên chuyển phải được UBND cấp tỉnh nơi đến chấp thuận.
• Thành lập trường đào tạo tôn giáo phải được Thủ tướng Chính phủ chấp thuận. Môn học về lịch sử Việt Nam và pháp luật Việt Nam là các môn học chính khóa bắt buộc. Việc mở lớp bồi dưỡng tôn giáo phải được Chủ tịch UBND cấp tỉnh chấp thuận.

7. Quản lý tài sản, đất đai và xây dựng cơ sở tôn giáo

• Đất đai do cơ sở tôn giáo, tín ngưỡng sử dụng hợp pháp được sử dụng ổn định lâu dài theo quy định của pháp luật về đất đai.
• Cơ sở tín ngưỡng, tổ chức tôn giáo được quyên góp, nhận tài sản hiến tặng tự nguyện. Việc quyên góp phải công khai, rõ ràng mục đích và thông báo trước với UBND nơi tổ chức. Nghiêm cấm lợi dụng quyên góp để trục lợi cá nhân.
• Việc cải tạo, nâng cấp, xây dựng mới công trình tôn giáo phải tuân thủ pháp luật về xây dựng. Thay đổi mục đích sử dụng công trình tín ngưỡng phải được UBND cấp huyện chấp thuận; đối với công trình tôn giáo phải được UBND cấp tỉnh chấp thuận.
• Di dời công trình tôn giáo vì quy hoạch phát triển kinh tế - xã hội phải được trao đổi trước với người đại diện và thực hiện đền bù theo quy định.

8. Hoạt động xã hội, từ thiện và quan hệ quốc tế

• Nhà nước khuyến khích tổ chức tôn giáo, chức sắc, nhà tu hành tham gia các hoạt động từ thiện, nhân đạo, nuôi dạy trẻ em hoàn cảnh đặc biệt, hỗ trợ y tế cho người nghèo, người tàn tật và phát triển giáo dục mầm non.
• Tổ chức tôn giáo, tín đồ được thực hiện quan hệ quốc tế theo hiến chương và pháp luật Việt Nam trên nguyên tắc bình đẳng, tôn trọng độc lập, chủ quyền.
• Phải được cơ quan quản lý nhà nước về tôn giáo ở trung ương chấp thuận khi: mời tổ chức, cá nhân nước ngoài vào Việt Nam; triển khai chủ trương của tổ chức nước ngoài; cử người tham gia hoạt động hoặc đào tạo ở nước ngoài; chức sắc nước ngoài giảng đạo tại Việt Nam.
• Người nước ngoài vào Việt Nam được mang theo xuất bản phẩm, đồ dùng tôn giáo phục vụ nhu cầu bản thân và được tạo điều kiện sinh hoạt tôn giáo theo pháp luật Việt Nam.

Hiệu lực thi hành và Điều khoản chuyển tiếp

Pháp lệnh Tín ngưỡng, Tôn giáo năm 2004 có hiệu lực thi hành kể từ ngày 15 tháng 11 năm 2004.

Các tổ chức tôn giáo đã được công nhận, các hội đoàn tôn giáo, dòng tu, tu viện đã đăng ký và được phép hoạt động trước ngày Pháp lệnh này có hiệu lực thì không phải làm thủ tục công nhận hoặc đăng ký lại. Chính phủ chịu trách nhiệm quy định chi tiết và hướng dẫn thi hành Pháp lệnh này.